O tworzeniu prawa konsumenckiego słów kilka

Tagi:

Heronim_Ostrowski_deregulacja2Opracowanie ma na celu przybliżenie problemów z jakimi styka się legislator przy opracowaniu tekstów projektów aktów prawnych dotyczących tematyki konsumenckiej. W zdecydowanej większości przypadków polskie prawo konsumenckie jest wynikiem transpozycji do prawa polskiego prawa unijnego.

Przy podjęciu próby zdefiniowania pojęcia,, prawo konsumenckie” należy uwzględnić adresatów tego rodzaju norm prawnych, tj. konsumentów i ich partnerów w relacjach rynkowych – czyli przedsiębiorców. Terminy określające odbiorców prawa konsumenckiego, z jednej strony konsumentów, a z drugiej przedsiębiorców, są proweniencji ekonomicznej, a nie prawnej. Ustawodawca, zarówno krajowy jak i europejski, inkorporował te pojęcia do swoich systemów prawnych – nie są to terminy prawa wywodzone z klasycznego podziału prawa na publiczne i prywatne.

Normy prawne oddziałujące – bezpośrednio i pośrednio – na konsumentów obejmują zarówno prawo prywatne, jak i publiczne. Do prawa prywatnego zaliczymy regulacje prawne normujące konsumenckie prawo umów, w tym m.in. umowę sprzedaży konsumenckiej1, kredytu konsumenckiego2, timeshare3, umowy na odległość oraz poza lokalem przedsiębiorstwa4. Prywatne prawo konsumenckie obejmuje również normy prawa prywatnego międzynarodowego określające, które prawo należy stosować w przypadku stosunku z zakresu prawa prywatnego związanego z więcej niż jednym państwem, gdy jednym z kontrahentów jest konsument polski5. Kwestie z tego zakresu regulują również wprost przepisy prawa wspólnotowego tj. art. 6 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 czerwca 2008 r. w sprawie prawa właściwego dla zobowiązań umownych (Rzym I)6. Przepisy dotyczące konsumentów obejmują również prawo publiczne par excellence. Tego rodzaju normy prawa znajdziemy bowiem w prawie administracyjnym (np.: praktyki naruszające zbiorowe interesy konsumentów)7, karnym (wykroczenia przeciwko interesom konsumentów) 8, czy nawet podatkowym (obowiązek wydania nabywcom będącym konsumentami rachunku, który stanowi dowód zawarcia umowy konsumenckiej)9.

Prawo konsumenckie zostało stworzone w celu ochrony konsumentów, jako nieprofesjonalnych, finalnych odbiorców dóbr i usług. Jak słusznie zauważa E. Łętowska, konsument jest chroniony z uwagi na nierówną pozycję ekonomiczną, ze względu na brak środków organizacyjnych i prawnych, mogących ochronić jego interesy, w przeciwieństwie do kontrahenta konsumenta – przedsiębiorcy. Celem jest wyrównanie szans, sanacja nierówności na rynku pomiędzy konsumentami a przedsiębiorcami. W tym kontekście prawo konsumenckie wykazuje podobieństwo do prawa pracy, którego wiodącym celem jest zapewnienie ochrony pracownikom w ich realacjach z pracodawcami10.

Uwzględniając powyższe rozważania, przez prawo konsumenckie należy rozumieć zbiór norm prawnych, obejmujących różne gałęzie prawa, których adresatem jest implicite lub explicite konsument. Legalna definicja konsumenta, stworzona na potrzeby całego systemu prawa, zawarta jest w art. 221 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny11. Zgodnie z przywołanym przepisem umiejscowionym w części ogólnej Kodeksu cywilnego w tytule II. ,,Osoby” – konsumentem jest osoba fizyczna dokonująca czynności prawnej z przedsiębiorcą, niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową.

Cechy europejskiego prawa konsumenckiego

Na kształt polskiego prawa konsumenckiego zasadnicze znaczenie ma ustawodawstwo Unii Europejskiej. Obecne prawo konsumenckie jest w głównej mierze wynikiem transpozycji do polskiego prawa norm europejskich. Normy te ze względu na swój specyficzny charakter determinują ujęcie kwestii konsumenckich w polskim prawie. Europejskie prawo konsumenckie, zawarte w dyrektywach, reguluje pewien wybiórczy obszar, który zdaniem ustawodawcy europejskiego wymaga jego interwencji. Według niektórych autorów, nieobjęcie przez ustawodawcę europejskiego tworzącego prawo konsumenckie znacznych segmentów życia gospodarczego stawia pod znakiem zapytania możliwość uznania prawa konsumenckiego za odrębną gałęź prawa unijnego12.

Jedną z charakterystycznych cech dyrektyw europejskich, odnoszących się do prawa umów konsumenckich, jest to, że zajmują się one umowami wyodrębnionymi według ich gospodarczej funkcji, kryterium ekonomicznego13. E. Łętowska nazywa to zjawisko ,,nowymi kryteriami typizacji umów”14. Ukształtowane jeszcze przez tradycję rzymską rodzaje umów obligacyjnych (stanowiące podstawę systematyki kontynentalnych kodeksów regulujących prawo kontraktowe) są oparte na różnicach konstrukcyjnych między poszczególnymi rodzajami tych umów i na różnicach świadczenia niepieniężnego. Klasyczne kryteria typizacji umów zostały zastąpione przez kryteria funkcjonalne15.

Jako przykład tej tendencji w ustawodawstwie europejskim można podać rozumienie pojęcia ,,kredytu konsumenckiego” w dyrektywie Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/48/WE z dnia 23 kwietnia 2008 r. w sprawie umów o kredyt konsumencki oraz uchylającej dyrektywę Rady 87/102/EWG. Zawarte w tym akcie rozumienie terminu,,kredyt konsumencki” obejmuje bowiem każde przesunięcie w czasie terminu zapłaty, a więc także pożyczkę lub inną pomoc finansową. Kredyt konsumencki znajdzie zatem zastosowanie do wynajmu rzeczy, leasingu, sprzedaży na raty, karty płatniczej i kredytowej, pożyczki, przekroczenia rachunku bieżącego. Podobnie umowa o usługi turystyczne, będąca przedmiotem regulacji dyrektywy 90/314/EWG z dnia 13 czerwca 1990 r. w sprawie zorganizowanych podróży, wakacji i wycieczek16, jest rozumiana ze względu na swoją ekonomiczną rolę, a nie konstrukcję prawną. Obejmuje swoim zakresem cały pakiet usług związanych z turystyką, tj. przewóz, umowę hotelową, wynajem, świadczenia przewodnika, kupno biletów na imprezy towarzyszące.

Transpozycja wspólnotowego prawa konsumenckiego do ustawodawstwa krajowego

Przywołane wyżej cechy europejskiego prawa konsumenckiego utrudniają odpowiednie wkomponowanie tych norm do prawa wewnętrznego państw członkowskich. W literaturze prawniczej trudności występujące w procesie implementacji dyrektyw konsumenckich do wewnętrznego systemu państw członkowskich zostały podzielone na sześć grup17, tj.:

  1. trudności ogólnosystemowe wynikające z tego, że Polska ma swój własny system prawa. Wskutek implementacji dyrektyw następuje ingerencja w ten system mogący naruszyć jego spójność;
  2. trudności systemowe ogólne, które powoduje fakt, że ustawodawca polski wraz z przyjęciem unijnych rozwiązań prawnych musiał dostosować prawo cywilne do potrzeb gospodarki rynkowej. Sytuacja ta wywierała wpływ na jakość procesu legislacyjnego;
  3. trudności strukturalne dotyczące lokalizacji przepisów wdrażających dyrektywy unijne. Implementacja dyrektyw oznaczała wprowadzenie nowych instytucji, pojęć, czy rozwiązań nieznanych wcześniej polskiemu prawu oraz systemom prawnym na których opiera się polski system prawa cywilnego (Niemcy, Szwajcaria, Francja). Wcielenie tych instytucji musi być zharmonizowane z systemem prawa. Spowodowało to, że niektóre regulacje europejskiego prawa umów zostały unormowane w oddzielnych ustawach, ,okołokodeksowych”;
  4. trudności organizacyjne związane z koniecznością przyjęcia szerokiego zakresu prawa europejskiego przez Polskę w stosunkowo krótkim czasie;
  5. trudności językowe wynikające z tłumaczenia dyrektyw na język polski;
  6. trudności faktyczne mające swoje źródło w braku pożądanej znajomości prawa europejskiego przez polskich prawników przygotowujących projekty wdrażające to prawo do ustawodawstwa polskiego.

ok_adka3Dokonując implementacji prawa konsumenckiego należy rozważyć, w jakiego rodzaju akcie należy zawrzeć regulacje prawa konsumenckiego. Powinien to być akt rangi ustawowej, gdyż prawo konsumenckie z jednej strony przyznaje konsumentom odpowiednie przywileje, a z drugiej nakłada na przedsiębiorców określone obowiązki (np. w zakresie podawania stosownych informacji). Zgodnie z Konstytucją RP ograniczenia w zakresie korzystania z praw i wolności obywatelskich, w tym z prawa do prowadzenia działalności gospodarczej, mogą być zawarte wyłącznie w ustawie (art. 31 Konstytucji). Normy konsumenckie o charakterze prawnokarnym powinny znaleźć się w ustawie z uwagi na wynikającą z art. 42 Konstytucji zasadę nullum crimen sine lege, w myśl której warunkiem odpowiedzialności karnej jest określona ustawowo karalność czynu podlegającego ocenie w momencie jego popełnienia. Odpowiedzialność karna nie może być więc przewidziana w akcie podustawowym.

Kwestie z zakresu prawa konsumenckiego mające charakter stricte techniczny (wzory, formularze odstąpienia od umowy) mogą zostać ujęte w rozporządzeniu wykonawczym, bądź przybrać postać załącznika do ustawy.18

Trudności związane z transpozycją dyrektyw powoduje również fakt, iż zbiór europejskiego prawa konsumenckiego (corpus iuris consumentis), nie ma charakteru systematycznego. Brak w tym zakresie świadomej polityki organów Wspólnoty. Dyrektywy konsumenckie zawierają ,,punktowe” regulacje poszczególnych kwestii – cechują się drobiazgową kazuistyką19. Powyższe stanowi zachętę (pokusę) dla ustawodawcy krajowego do dosłownego włączania tekstu dyrektyw bezpośrednio do prawa wewnętrznego bez zapewnienia tym regulacjom odpowiedniego miejsca w systemie prawa (tzw. technika implementacyjna copy and past).

PRZYPISY:

  1. Przepisy normujące odpowiedzialność sprzedawcy z tytułu rękojmi za wady towaru tj. niezgodność towaru konsumpcyjnego z umową (art. 556 i nast. Kodeksu cywilnego).
  2. Ustawa z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim (Dz. U. z 2014 r. poz. 1497, z późn. zm.).
  3. Ustawa z dnia 16 września 2011 r. o timeshare (Dz. U. Nr 230, poz. 1370).
  4. Ustawa z dnia 30 maja 2014 r. o prawach konsumenta (Dz. U. poz. 827, z późn. zm.).
  5. Art. 30 ustawy z dnia 4 lutego 2011 r. – Prawo prywatne międzynarodowe (Dz. U. Nr 80, poz. 432, z późn. zm.).
  6. Dz. U. UE L z dnia 4 lipca 2008 r. w tej kwestii zob. M. Jagielska, Ochrona konsumenta jako zagadnienie kodyfikacyjne w prawie międzynarodowym prywatnym, Kwart. Prawa Pryw. 2000, z. 3, s. 639 – 651.
  7. Art. 24 i nast. ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. z 2015 r. poz. 184, z późn. zm.).
  8. Rozdział XV pt. ,,Wykroczenia przeciwko interesom konsumentów” ustawy z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń (Dz. U. z 2015 r. poz. 1094, z późn. zm.).
  9. Art. 87 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2015 r., poz. 613, z późn. zm.).
  10. Zauważając to podobieństwo ustawodawca niemiecki rozszerzył stosowanie konsumenckich przepisów o niedozwolonych postanowieniach umownych na umowy o pracę
  11. Dz. U. z 2016 r. poz. 380, z późn. zm.
  12. Zob. L. Michalczyk, Ochrona konsumenta w aspekcie tworzenia prawa konsumenckiego, Zeszyty Naukowe Szkoły Głównej Handlowej, Nr 12, 2012, s. 95 i przywołana tam literatura.
  13. W. Dajczak, Znaczenie tradycji prawa rzymskiego dla europejskiej harmonizacji prawa prywatnego, Państwo i Prawo, z. 2/2004, s. 57 i nast.
  14. E. Łętowska, Prawo europejskie inspiracją dla dogmatyki prawa cywilnego, Studia Prawnicze 3-4/2001, s. 201.
  15. Tak Cz. Żuławska, Uwagi o ,,europeizacji” prawa umów, Kwart. Prawa Pryw., 2001, z. 1, s. 235.
  16. Dz. Urz. WE L 158 z 23.06.1990.Implementowana do polskiego prawa przez ustawę z dnia 29 sierpnia 1997 r. o usługach turystycznych (Dz. U. z 2016 r., poz. 187).
  17. J. Poczobut, Trudności w implementacji dyrektyw dotyczących europejskiego prawa umów – doświadczenia polskie, Przegląd Legislacyjny, 2003, Nr 2, s. 53 i nast.
  18. Zob. załączniki do ustawy z dnia 30 maja 2014 r. o prawach konsumenta .
  19. E. Łętowska, Europejskie prawo, op. cit., s. 18.