Państwowa kompensata

Tagi:

Katarzyna_Pawlicka_kompensata2Około rok temu w kwartalniku „Na wokandzie” opublikowany został artykuł, w którym omówiono najważniejsze projektowane zmiany ustawy z dnia 7 lipca 2005 r. o państwowej kompensacie przysługującej ofiarom niektórych przestępstw (Dz. U. Nr 169, poz. 1415 z późn. zm.).

Przypomnę, że do nowelizacji doszło z inicjatywy Senatu, na wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich, natomiast Ministerstwo Sprawiedliwości w trakcie prac legislacyjnych przedstawiło szereg propozycji zebranych od praktyków. Przed publikacją artykułu Senat przekazał projekt ustawy do Sejmu. Obecnie proces legislacyjny został zakończony. W dniu 5 sierpnia 2015 r. została uchwalona ustawa o zmianie ustawy o państwowej kompensacie przysługującej ofiarom niektórych przestępstw, ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (druk sejmowy nr 3078). Sejm uwzględnił zmiany zaproponowane przez Senat i dodatkowo rozszerzył nowelizację w zakresie postulowanym przez Ministerstwo Sprawiedliwości. Ustawa została podpisana przez Prezydenta 24 września 2015 r., a w dniu 12 października 2015 r. ogłoszono ją w Dzienniku Ustaw pod pozycją 1587. Po trzymiesięcznym vacatio legis zmiany weszły w życie z dniem 13 stycznia br. Jednym ze skutków nowelizacji jest zmiana tytułu ustawy, który obecnie brzmi: Ustawa o państwowej kompensacie przysługującej ofiarom niektórych czynów zabronionych (dalej ustawa).

Niska wiedza o kompensatach

Dotychczasowy okres obowiązywania ustawy pokazał, że poziom wiedzy o kompensacie jest niski nie tylko wśród pokrzywdzonych, ale także wśród osób, które na co dzień z nimi pracują. Zabezpieczane corocznie w budżecie środki na wypłatę kompensat były wykorzystywane w znikomym stopniu. Do końca 2015 r. w skali kraju wpłynęło łącznie 1691 wniosków, z których uwzględniono – w całości lub części jedynie 445. W każdym roku liczba wniosków oddalanych, bądź odrzucanych przewyższała liczbę wniosków po rozpoznaniu których przyznawano kompensatę. To wszystko dowodzi, że ustawa nie spełniała swojego celu, którym była doraźna, szybka pomoc osobom w trudnej sytuacji życiowej spowodowanej popełnionym na ich szkodę przestępstwem.

W tym artykule podałam najważniejsze przydatne dla praktyków informacje dotyczące kompensaty. Są one skierowane nie tylko do prokuratorów i sędziów orzekających w sprawach karnych, ale także dla sędziów-cywilistów oraz referendarzy sądowych, ponieważ wnioski o przyznanie państwowej kompensaty są rozpoznawane przez wydziały cywilne. Podane poniżej informacje dotyczą przyznawania kompensaty w przypadku, gdy czyn zabroniony popełniono na terytorium Polski. Omówienie czynności wykonywanych w sytuacjach transgranicznych, uregulowanych w rozdziale 3 ustawy ze względu na ograniczoną objętość artykułu nie jest możliwe.

Kto i kiedy może się ubiegać?

Kompensata to świadczenie pieniężne wypłacane ze środków budżetu państwa ofiarom najpoważniejszych czynów zabronionych – w tym przestępstw – bądź ich najbliższym. Przysługuje osobom mającym miejsce stałego pobytu na terenie Polski lub innego państwa członkowskiego Unii Europejskiej, które na skutek czynu zabronionego doznały ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, naruszenia czynności narządu ciała lub rozstroju zdrowia, trwających dłużej niż 7 dni, bądź osobom najbliższym osób, które na skutek czynu zabronionego poniosły śmierć. W ostatnim wypadku kompensata przysługuje osobno każdej osobie najbliższej.

Przyznanie kompensaty podlega ograniczeniom przedmiotowym: może ona pokrywać jedynie koszty związane z leczeniem i rehabilitacją, utracone zarobki lub inne środki utrzymania oraz koszty pogrzebu.

Kolejne ograniczenie w przyznawaniu kompensaty wynika z jej subsydiarnego charakteru. Świadczenie przysługuje pod warunkiem, że uprawniony nie otrzyma zwrotu wymienionych kosztów od sprawcy (sprawców), z ubezpieczenia lub z pomocy społecznej.

Maksymalna wysokość kompensaty nie może przekroczyć 25 000 zł, a w wypadku, gdy ofiara poniosła śmierć
– 60 000 zł.

O kompensatę można wystąpić w terminie 3 lat od dnia ujawnienia się skutków czynu zabronionego, nie później jednak niż 5 lat od dnia jego popełnienia, pod rygorem wygaśnięcia uprawnienia. Żądanie kompensaty nie jest uzależnione od ustalenia sprawcy, czy biegu – a zwłaszcza zakończenia – postępowania karnego. Możliwe jest wystąpienie o kompensatę nawet jeśli sprawca czynu zabronionego był niepoczytalny, nieletni czy zmarł, co do czasu nowelizacji nie było możliwe.

Postępowanie w sprawie o przyznanie

Wszczęcie postępowania o przyznanie kompensaty następuje z chwilą złożenia przez uprawnionego lub prokuratora wniosku do sądu rejonowego. Właściwość sądu określa art. 8 ust. 1 i 2 ustawy. Jest nim sąd właściwy ze względu na miejsce stałego pobytu uprawnionego, a kiedy uprawniony ma miejsce stałego pobytu na terenie innego państwa Unii Europejskiej – sąd, w którego okręgu popełniono czyn zabroniony. Wniosek powinien zawierać dane określone w art. 9 ust. 1 ustawy. Stosownie do wymogu art. 9 ust. 5 ustawy, został opracowany specjalny wzór formularza wniosku o przyznanie kompensaty, stanowiący załącznik do rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 7 stycznia 2016 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie wniosku o przyznanie kompensaty (Dz. U. z 2016, poz. 51). Wzór formularza jest dostępny na stronie internetowej Ministerstwa Sprawiedliwości. Kompensata przysługująca ofiarom niektórych czynów zabronionych. Oczywiście, złożenie wniosku bez użycia formularza nie pozbawia uprawnionego możliwości ubiegania się o kompensatę. Ze względów praktycznych wskazane byłoby udostępnienie w miejscach obsługi interesantów formularzy wraz ze wzorami wypełnienia.

Do wniosku powinny zostać załączone dokumenty, jakimi dysponuje uprawniony, związane z dochodzonym świadczeniem, w tym odpis zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa, odpisy orzeczeń, zaświadczeń lekarskich lub opinii biegłych potwierdzających doznanie uszczerbku na zdrowiu, bądź akt zgonu, dokumenty potwierdzające poniesione wydatki. W przypadkach, gdy ofiara zmarła i o kompensatę występują jej najbliżsi, wymagane jest załączenie dokumentów, z których będzie wynikało, że rzeczywiście były dla ofiary osobami najbliższymi. Zwykle będą to odpisy aktów stanu cywilnego, natomiast w wypadku związków nieformalnych, konieczne będzie załączenie oświadczenia złożonego pod rygorem odpowiedzialności karnej o pozostawaniu z ofiarą we wspólnym pożyciu.

Na podstawie art. 96 ust. 1 pkt 13 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (tekst jedn. Dz. U z 2014, poz. 1025 z pózn. zm), uprawnieni do kompensaty są zwolnieni od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych.

Wniosek o przyznanie kompensaty jest rozpoznawany w postępowaniu nieprocesowym, czynności w tych sprawach mogą wykonywać referendarze sądowi. Od dnia 13 stycznia br. sprawca czynu zabronionego – o ile jest ustalony – nie ma możliwości udziału w postępowaniu w charakterze uczestnika. Takie rozwiązanie może budzić sprzeciw, ponieważ jest on bezspornie zainteresowany jego wynikiem: w razie przyznania kompensaty prokurator ma obowiązek wystąpienia przeciwko niemu z roszczeniem regresowym. Rezygnacja z uczestniczenia sprawcy w postępowaniu była podyktowana troską o pokrzywdzonych, bądź osób im najbliższych. Można sobie wyobrazić aktywność sprawcy, zmierzającą do przyznania kompensaty w najniższej wysokości, bądź nieprzyznania jej w ogóle. Konsekwencją takiej postawy byłaby wtórna wiktymizacja pokrzywdzonych. Świadomość spotkania ze sprawcą i konieczność odpierania jego argumentów, mogłaby również skutecznie zniechęcić uprawnionych do skorzystania z tego świadczenia. Nie można wykluczyć, że sąd – o ile uzna to za potrzebne – przesłucha sprawcę w charakterze świadka, jednak jego wystąpienie tylko w takiej roli będzie znacznie mniej krępujące dla pokrzywdzonego. Brak udziału sprawcy nie oznacza, że kompensata zostanie przyznana w nadmiernej wysokości, przewyższającej rzeczywiście poniesione koszty, co narazi na straty Skarb Państwa. Nad prawidłowym procedowaniem będzie czuwał prokurator. Zabezpieczeniu interesu Skarbu Państwa ma służyć nałożenie na uprawnionych obowiązku załączenia do wniosku odpisu zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa. Dokument ten ma uprawdopodobnić wystąpienie czynu zabronionego. Nie można wykluczyć sytuacji, w której kompensaty będzie dochodzić osoba dysponująca zaświadczeniem lekarskim sprzed dwóch lat, która będzie utrzymywać, że doznała obrażeń w wyniku czynu zabronionego, ale nie powiadamiała o tym organów ścigania. Przedstawienie przynajmniej odpisu zawiadomienia o przestępstwie ma ograniczyć nieprawidłowości w przyznawaniu kompensaty.

Nowelizacja ustawy ułatwia orzekanie w sprawach, w których trudno jest ściśle udowodnić wysokość poniesionych kosztów, utraconych dochodów lub innych środków utrzymania. W takim wypadku sąd może zasądzić odpowiednią sumę według swojej oceny, opartej na rozważeniu wszystkich okoliczności sprawy.

W art. 7a ustawy określone zostały sytuacje, w których kompensata nie będzie przyznana, bądź zmniejszona. Odmowa przyznania kompensaty będzie oczywistą konsekwencją stwierdzenia, że czynu zabronionego nie popełniono, brak jest danych dostatecznie uzasadniających podejrzenie jego popełnienia, lub czyn nie zawiera znamion czynu zabronionego. Kompensaty nie przyznaje się, jeżeli ofiara była współsprawcą czynu zabronionego lub godziła się na ryzyko doznania jego skutków, natomiast stwierdzenie, że ofiara przyczyniła się do popełnienia czynu zabronionego może skutkować odmową przyznania, bądź odpowiednim zmniejszeniem kompensaty.

W postępowaniu o przyznanie kompensaty możliwe jest złożenie przez uprawnionych wniosku o udzielenie zabezpieczenia. Nowelizacja ustawy zmieniła przepis art. 7531 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Zgodnie z nowym brzmieniem, przepis art. 753 Kodeksu postępowania cywilnego stosuje się odpowiednio do zabezpieczenia roszczeń o przyznanie państwowej kompensaty przysługującej ofiarom niektórych czynów zabronionych, w części na pokrycie niezbędnych kosztów leczenia, rehabilitacji lub pogrzebu. Do udzielenia zabezpieczenia nie jest konieczne przeprowadzenie rozprawy.

Czynności prokuratora

Od dnia 13 stycznia br. zmieniła się właściwość tzw. organu pomocniczego, do którego zadań należy pomoc w uzyskaniu kompensaty, tj. udzielanie niezbędnych informacji, udostępnienie wzoru formularza wniosku oraz udzielanie ogólnej pomocy i informacji co do sposobu wypełnienia wniosku. Obecnie organem pomocniczym jest prokurator prowadzący postępowanie przygotowawcze. Pożądane byłoby, aby prokurator znając sytuację pokrzywdzonego, korzystał z wynikającego z art. 8 ust. 4 ustawy prawa do złożenia wniosku o przyznanie kompensaty.

Obowiązkiem prokuratora jest również – o ile kompensata zostanie przyznana – załączenie do akt postępowania odpisu orzeczenia w tym przedmiocie. Będzie to przydatne w sytuacjach, gdy przyznanie kompensaty miało miejsce zanim zostało prawomocnie zakończone postępowanie karne i umożliwi wystąpienie o zwrot kompensaty. W zależności od ustaleń, prokurator może żądać zwrotu kompensaty od sprawcy przestępstwa – a więc musi być prawomocnie stwierdzona jego wina – bądź od osoby, której kompensatę przyznano z naruszeniem przepisów ustawy.

Kończąc chciałabym zachęcić wszystkich praktyków do informowania pokrzywdzonych o kompensacie. Należy pamiętać, że nawet w przypadkach, gdy sprawcy są znani i sąd orzeka od nich świadczenia pieniężne lub nawiązki na rzecz pokrzywdzonych, bądź uwzględniane są wytaczane na ich rzecz powództwa, orzeczenia te nie zawsze są wykonywane. Wymierzane za najpoważniejsze przestępstwa kary są zwykle surowe, sprawcy trafiają na wiele lat do zakładów karnych, często bez możliwości zatrudnienia. Jeżeli nie posiadają majątku, szanse na otrzymanie przez uprawnionych pieniędzy są nikłe. W takich przypadkach kompensata jest jedynym środkiem, który łagodzi – przynajmniej częściowo – finansowe skutki przestępstwa.