Ustawa o rzeczach znalezionych. Kilka uwag o stosowaniu nowej regulacji

Piotr_Podg_rski_zdj._Wojciewski_(2)Wejście w życie nowej regulacji dotyczącej postępowania z rzeczami znalezionymi wywołało wiele wątpliwości w powiatach i jednostkach organizacyjnych zajmujących się tymi rzeczami. Pojawiające się liczne głosy i zapytania co do stosowania nowych regulacji, w szczególności w zakresie obowiązków starosty, sposobów ich wykonania i kwestii intertemporalnych, skłaniają do dokonania analizy najważniejszych (z punku widzenia powiatów), regulacji nowej ustawy.

Postępowanie z rzeczami znalezionymi jest obecnie regulowane ustawą z dnia 20 lutego 2015 r. o rzeczach znalezionych1, która weszła w życie 21 czerwca 2015 r. Powstała ona by wypelnić luki prawne związane z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 marca 2004 r., K 22/032 i dostosować przepisy o rzeczach znalezionych do aktualnych warunków społeczno–gospodarczych. Założeniem ustawy o rzeczach znalezionych jest zawarcie regulacji dotyczących rzeczy znalezionych w jedym akcie normatywnym i wypełnienie luk prawnych dotyczących tej materii.3

Prawa i obowiązki znalazcy rzeczy

Ustawa określa prawa i obowiązki znalazcy rzeczy, zasadę i sposób przyjmowania rzeczy znalezionych, właściwość organów w sprawach ich przyjmowania, sposób poszukiwania osób uprawnionych do odbioru rzeczy znalezionych, szczególne zasady przechowywania pieniędzy, papierów wartościowych i kosztowności oraz sposób postępowania z przedmiotami o wartości historycznej, naukowej lub artystycznej.

Zgodnie z art. 4 ustawy znalazca cudzej rzeczy obowiązany jest niezwłocznie zawiadomić o znalezieniu osobę uprawnioną do odbioru rzeczy. Jest to oczywiście możliwe jedynie wówczas, gdy znalazca zna (może ustalić) tożsamość osoby uprawnionej do odbioru rzeczy, przy czym osobą tą nie musi być wyłącznie jej właściciel. Jeżeli znalazca nie wie, kto jest tą osobą, bądź jeżeli nie może ustalić jej miejsca zamieszkania, obowiązany jest niezwłocznie zawiadomić o znalezieniu starostę właściwego ze względu na miejsce zamieszkania znalazcy lub miejsce znalezienia rzeczy (art. 5 ust. 1 ustawy).4

Obowiązek zawiadomienia właściwego starosty spoczywa także na osobie zajmującej pomieszczenie (właścicielu, najemcy, użytkowniku),
w którym rzecz została znaleziona.

W takim przypadku znalazca obowiązany jest niezwłocznie zawiadomić o znalezieniu tego, kto pomieszczenie zajmuje (art. 5 ust. 2). Zajmujący pomieszczenie może bowiem zazwyczaj z łatwością ustalić, kto jest uprawniony do odbioru rzeczy.

Podobna sytuacja powstaje wówczas, gdy rzecz została znaleziona w budynku publicznym, innym budynku lub pomieszczeniu otwartym dla publiczności albo w środku transportu publicznego. W takich okolicznościach znalazca zazwyczaj nie może ustalić samodzielnie tożsamości osoby uprawnionej do odbioru rzeczy, a podobnie jak w przypadku znalezienia w pomieszczeniu zajmowanym przez inną osobę, ustalenia takiego może niejednokrotnie dokonać odpowiedni zarządca budynku, innego pomieszczenia lub środka transportu. Istnieje także większe prawdopodobieństwo podjęcia w tych miejscach odpowiednich poszukiwań przez osobę, która rzecz utraciła (zgubiła). W związku z tym art. 7 ust. 1 ustawy nakłada w takim przypadku na znalazcę rzeczy obowiązek jej oddania właściwemu zarządcy, który z kolei powinien oddać rzecz znalezioną staroście, chyba że w terminie 3 dni zgłosi się po nią osoba uprawniona do odbioru rzeczy.

Zgodnie z art. 5 ust. 1 ustawy starostą właściwym do przyjęcia rzeczy znalezionej jest starosta właściwy ze względu na miejsce zamieszkania znalazcy lub miejsce znalezienia rzeczy. Przedmiotowa regulacja wprowadza więc możliwość wyboru przez znalazcę starosty, do którego może zwrócić się o przyjęcie rzeczy znalezionej. Podobnie w myśl art. 7 ust. 1 ustawy, także zarządca środka transportu ma prawo wyboru starosty, któremu przekaże rzecz znalezioną, po którą nie zgłosiła się osoba uprawniona do odbioru.

Wprowadzenie alternatywnej właściwości starosty właściwego ze względu na miejsce znalzienia rzeczy lub miejsce zamieszkania znalazcy ma na celu ułatwienie znalazcy przekazania rzeczy znalezionej właściwemu organowi samorządu terytorialnego. Znalazca lub właściwy zarządca sam decyduje, któremu ze starostów, jeśli są to różne powiaty, przekazać rzecz znalezioną.

Regulacje ws. niektórych rzeczy

Ustawa zawiera szczególne regulacje dotyczące znalezionych pieniędzy, papierów wartościowych, kosztowności, rzeczy o wartości historycznej, naukowej albo artystycznej.

W przypadku znalezienia tego rodzaju rzeczy, z uwagi na szczególny charakter tych przedmiotów, art. 5 ust. 3 ustawy nakłada na znalazcę takich rzeczy bezwzględny obowiązek oddania ich na przechowanie właściwemu staroście.

Magdalena_Malinowska_W_jcicka_USPPonadto w myśl art. 6 ustawy znalazca rzeczy, której posiadanie wymaga pozwolenia, w szczególności broni, amunicji, materiałów wybuchowych albo dowodu osobistego lub paszportu, niezwłocznie oddaje rzecz najbliższej jednostce organizacyjnej Policji, a jeżeli oddanie rzeczy wiązałoby się z zagrożeniem życia lub zdrowia – zawiadamia o miejscu, w którym rzecz się znajduje. Jednostka organizacyjna Policji niezwłocznie zawiadamia właściwego starostę o znalezieniu rzeczy oraz o osobie znalazcy.

Szczególne nowe unormowanie dotyczy skarbów, które nie stanowią zabytków archeologicznych w rozumieniu przepisów ustawy o ochronie zabytków. Skarbem jest rzecz o wartości materialnej znaleziona w okolicznościach uzasadniających przekonanie, że poszukiwanie właściciela byłoby oczywiście bezcelowe. Zgodnie z nowym brzmieniem art. 189 k.c., skarb taki staje się przedmiotem współwłasności w częściach równych znalazcy i właściciela nieruchomości, na której rzecz została znaleziona. Jeżeli jednak skarb jest zabytkiem lub materiałem archiwalnym, własność nabywa Skarb Państwa, a znalazca jest obowiązany niezwłocznie wydać go staroście.5

Jeżeli rzecz jest zabytkiem i staje się własnością Skarbu Państwa, znalazcy przyznaje się nagrodę należną znalazcy zabytku archeologicznego. Jeżeli natomiast rzecz jest materiałem archiwalnym i staje się własnością Skarbu Państwa, znalazcy należy się nagroda przyznawana przez Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych.

W myśl art. 12 ust. 4 ustawy właściwy starosta może odmówić przyjęcia rzeczy, której szacunkowa wartość nie przekracza 100 złotych, chyba że jest to rzecz o wartości historycznej, naukowej, lub artystycznej. W przypadku odmowy przyjęcia rzeczy przez starostę, znalazcy nie wydaje się więc decyzji administracyjnej o odmowie przyjęcia rzeczy, a znalazca albo właściwy zarządca może w takim przypadku postąpić z nią według własnego uznania (art. 12 ust. 5 ustawy).6

Zgodnie z 13 ust. 1 ustawy odebranie zawiadomienia o znalezieniu rzeczy oraz przyjęcie rzeczy przez właściwego starostę stwierdza się w sporządzonym przez niego protokole, który stanowi podstawę wydania znalazcy poświadczenia przyjęcia zawiadomienia o znalezieniu rzeczy, albo znalezieniu oraz przyjęciu rzeczy. Protokół i poświadczenie sporządza się także w przypadku wskazania przez znalazcę miejsca, w którym rzecz się znajduje. W poświadczeniu, o którym mowa w ust. 1, wskazuje się imię, nazwisko i adres zamieszkania znalazcy oraz dokładnie określa rzecz, czas i miejsce znalezienia rzeczy. Właściwy starosta poucza znalazcę o prawie do żądania znaleźnego oraz zasadach nabycia własności w przypadku bezskutecznego upływu terminu do odbioru rzeczy przez osobę uprawnioną. Jeżeli znalazca żąda znaleźnego, czyni się o tym wzmiankę w poświadczeniu – art. 13 ust. 2 ustawy. Przedmiotowa regulacja nie nakłada na starostę obowiązku wydawania poświadczenia w formie zaświadczenia, o którym mowa w art. 217 Kodeksu postępowania administracyjnego. Poświadczenie może więc być wydane w formie pisma potwierdzającego fakt dokonania czynności materialno – technicznej.

Koszty przechowania oraz utrzymania

W myśl art. 9 ust. 1 ustawy, do przechowania rzeczy przez znalazcę lub przechowującego stosuje się odpowiednio przepisy tytułu XXVIII księgi trzeciej ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny 7. Poniesione przez znalazcę lub przechowującego koszty przechowania oraz utrzymania rzeczy w należytym stanie, a także koszty poszukiwania osoby uprawnionej do jej odbioru, obciążają osobę uprawnioną do odbioru rzeczy do wysokości wartości rzeczy w dniu odbioru. Chodzi tu więc o uiszczenie wszystkich kosztów przechowania i utrzymania rzeczy w należytym stanie oraz kosztów poszukiwania osoby uprawnionej. Właściwy starosta informuje osobę uprawnioną do odbioru rzeczy o kosztach przechowania oraz utrzymania rzeczy w należytym stanie, a także o kosztach poszukiwania osoby uprawnionej do odbioru rzeczy.

Znalazca, który uczynił zadość swoim obowiązkom, może żądać znaleźnego w wysokości jednej dziesiątej wartości rzeczy, jeżeli zgłosił swoje roszczenie najpóźniej w chwili wydania rzeczy osobie uprawnionej do jej odbioru8. O wydaniu rzeczy osobie uprawnionej do jej odbioru oraz o jej adresie zamieszkania albo siedziby właściwy starosta niezwłocznie zawiadamia znalazcę, który zażądał znaleźnego. Zawiadomienie wysyła się na adres zamieszkania wskazany w wydanym znalazcy poświadczeniu.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy w przypadku przyjęcia przez starostę na przechowanie rzeczy ulegającej szybkiemu zepsuciu, lub której przechowanie byłoby związane z kosztami niewspółmiernie wysokimi w stosunku do jej wartości rynkowej lub nadmiernymi trudnościami albo powodowałoby znaczne obniżenie jej wartości rynkowej – sprzedaje on tę rzecz z wolnej ręki zgodnie z przepisami ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji9. Gdy nie jest możliwe ustalenie wartości rynkowej rzeczy, której przechowanie byłoby związane z kosztami niewspółmiernie wysokimi w stosunku do jej szacunkowej wartości lub nadmiernymi trudnościami albo powodowałoby znaczne obniżenie jej szacunkowej wartości, właściwy starosta występuje do sądu o zarządzenie jej sprzedaży. Suma uzyskana ze sprzedaży wchodzi w miejsce rzeczy sprzedanej, po potrąceniu kosztów sprzedaży.

Z uwagi na fakt, iż od momentu znalezienia rzeczy do momentu wydania jej osobie uprawnionej do odbioru lub przejścia własności na rzecz powiatu może upłynąć znaczny okres czasu – maksymalnie 2 lata, istotny jest problem rzeczy, które zostały znalezione przed wejściem w życie ustawy. Z uwagi na brak przepisów intertemporalnych w ustawie o rzeczach znalezionych będą miały tu zastosowanie przepisy dotychczasowe.

W szczególności więc art. 187 k.c. sprzed nowelizacji oraz wydane na podstawie delegacji zawartej w art. 185 k.c. rozporządzenie Rady Ministrów z 14 czerwca 1966 r. w sprawie rzeczy znalezionych. Nowa ustawa nie mogła bowiem regulować zdarzeń prawnych i ich skutków, jakie zaistniały przed jej wejściem w życie – zakaz retroakcji. Regulacja ta ma zastosowanie do rzeczy znalezionych po wejściu w życie przedmiotowej ustawy.

Mimo licznych problemów ze stosowaniem, w pierwszych miesiącach ustawy o rzeczach znalezionych, regulację tę należy w gruncie rzeczy ocenić pozytywnie. Nie tylko z tego względu, iż wreszcie wykonała ona wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 marca 2004 r., ale przede wszystkie ze względu na próbę uregulowania w niej większości problemów zgłaszanych przez powiaty na gruncie stosowania przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z 14 czerwca 1966 r. w sprawie rzeczy znalezionych.

PRZYPISY:

  1. Dz. U. poz. 397
  2. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 marca 2004 r. Sygn. akt K 22/03, Dz. U. Nr 51, poz. 514. W wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że obecne standardy konstytucyjne (art. 64 ust. 3 Konstytucji) wymagają, aby kwestie pozbawienia własności regulowane były na poziomie ustawy.
  3. Szerzej ma temat celu ustawy o rzeczach znalezionych w założeniach do ustawy o rzeczach znalezionych http://legislacja.rcl.gov.pl/projekt/43628.
  4. E. Skowrońska-Bocian, Art. 187, (w:) Kodeks cywilny Tom I, red Pietrzykowski, Beck, Warszawa 215, s. 641.
  5. Tamże, s. 644-645.
  6. Tamże, s. 643.
  7. j. t. Dz. U. z 2016 r. poz. 380.
  8. E. Skowrońska-Bocian, Art. 187, (w:) Kodeks cywilny, jw., s. 643.
  9. Dz. U. z 2014 r. poz. 1619, z późn. zm.