Uzasadnienia orzeczeń sądowych a Trybunał w Strasburgu

Tagi: ,

Szymon_Janczarek2Trybunał w Strasburgu niejednokrotnie stwierdzał naruszenie poszczególnych postanowień Konwencji w sytuacji, gdy sąd krajowy nie sprostał w sposób należyty obowiązkowi przywołania i wyjaśnienia przyczyn podjęcia określonego rodzaju decyzji.

Tak było na przykład w przypadku długotrwałego stosowania tymczasowego aresztowania, czy też w przypadku ingerencji w prawo chronione Konwencją, na przykład w prawo do życia prywatnego, czy w swobodę wypowiedzi. Ale czy z orzecznictwa Trybunału wynikają może jakieś ogólne wymogi dotyczące sposobu uzasadniania orzeczeń?

Zasady ogólne

Niewątpliwie uzasadnienia orzeczeń mają kapitalne znaczenie dla kwestii ochrony praw i wolności obywatelskich. W pierwszej kolejności uzasadnienia powinny bowiem zawierać przyczyny odnoszące się w sposób dostateczny do kwestii natury faktycznej i prawnej przytaczanych przez strony postępowania (Ruiz Torija przeciwko Hiszpanii). Również po to, by dać im argumenty do ewentualnej apelacji i umożliwić sądowi odwoławczemu prześledzenie rozumowania sądu pierwszej instancji. Prawo do odwołania nie będzie przecież skuteczne bez wyroku, który w sposób dostatecznie jasny wskazuje na przyczyny, dla których została wydana konkretna decyzja (Hadjianastassiou przeciwko Grecji).

Uzasadnienie ma również służyć pokazaniu stronom, iż zostały wysłuchane, a także, w szerszym zakresie, publicznej kontroli funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości (Suominen przeciwko Finlandii). Szczególnie w procesie karnym, wiedza oskarżonego, co do przyczyn jego oskarżenia w sposób najpełniejszy wynika właśnie z uzasadnienia orzeczenia rozstrzygającego o jego winie i wymierzonej karze (Boldea przeciwko Rumunii).

Zakres, w jakim obowiązek należytego uzasadnienia decyzji ma zastosowanie w konkretnym przypadku, zależy od natury decyzji. Oczywiście koniecznym jest tu również uwzględnienie różnic istniejących pomiędzy poszczególnymi krajami w zakresie wymogów ustawowych, reguł zwyczajowych, opinii prawnych oraz sposobu konstruowania wyroków (Ruiz Torija przeciwko Hiszpanii).

W zakresie meritum decyzji, jej uzasadnienie będzie kwestionowane z reguły w sytuacji jawnej arbitralności, poważnych, oczywistych nieścisłości, czy też naruszenia rozsądnych granic interpretacji. Oczywista niespójność, czy niejasność w uzasadnieniu, opierającym się na sprzecznych argumentach może świadczyć o takiej arbitralności (Tatishvili przeciwko Rosji). Na przykład, niewskazanie przez sąd karny elementów decydujących o istnieniu przestępstwa, faktów świadczących o winie oskarżonego, czy też brak wyjaśnienia przyczyn nieuwzględnienia dowodów przez niego zawnioskowanych może stanowić naruszenie zasady rzetelnego procesu (Boldea przeciwko Rumunii). Kluczowe dla prawidłowego uzasadnienia jest należyte rozważenie dowodów przeprowadzonych w sprawie (Kuznetsov i inni przeciwko Rosji). Sądy winny także zachować precyzję, co do koncepcji zastosowanych w uzasadnieniach, w szczególności tych, mających kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia (Georgiadis przeciwko Grecji).

Szymon_JanczarekWymóg należytego uzasadnienia decyzji ma szczególne znaczenie dla rozstrzygnięć sądów pierwszej instancji. W przypadku sądów odwoławczych ich swoboda jest szersza: mogą one ograniczyć się do odwołania od ustaleń poczynionych przez sądy pierwszej instancji, bez konieczności ich powtarzania (Gorou No. 2 przeciwko Grecji). Tego rodzaju technika tworzenia uzasadnienia będzie jednak niedopuszczalna w sytuacji, gdy sąd pierwszej instancji nie uzasadnił swojego wyroku w sposób należyty (Boldea przeciwko Rumunii).

Konkretne typy decyzji

Oczywiście poza wskazanymi wyżej wytycznymi natury ogólnej, formułowanymi zasadniczo w kontekście prawa do rzetelnego procesu, chronionego w Artykule 6 Konwencji, Trybunał sformułował również cały szereg reguł bardziej szczegółowych, odnoszących się do poszczególnych kategorii spraw i konkretnych rodzajów naruszeń Konwencji. Jakiego rodzaju mogą być to sprawy? Oto kilka przykładów.

Zagrożenie życia, nieludzkie traktowanie

Trybunał zwraca szczególną uwagę na właściwe uzasadnianie rozstrzygnięć merytorycznych, wydawanych przez sądy krajowe w sprawach dotyczących naruszenia prawa do życia (Artykuł 2 Konwencji), czy też zakazu nieludzkiego traktowania (Artykuł 3). W przypadku tej kategorii spraw, Trybunał podkreśla wagę prawidłowego ustalenia stanu faktycznego, w oparciu o krytyczną ocenę zgromadzonych dowodów, bez uciekania się do uproszczonych i jednostronnych konkluzji (Mikheyev przeciwko Rosji, Dzwonkowski przeciwko Polsce, Mrozowski przeciwko Polsce). W tej kategorii spraw, z uwagi na wagę praw chronionych w Artykule 2 i 3 Konwencji, Trybunał ma większą swobodę w zakresie oceny faktów ustalonych przez sądy krajowe.

W zakresie analizy prawnej Trybunał zwraca uwagę na konieczność uwzględnienia w uzasadnieniach rozstrzygnięć krajowych elementów wynikających z jego orzecznictwa. Na przykład w przypadku zastosowania śmiercionośnej siły przez funkcjonariuszy państwa, koniecznym będzie uwzględnienie przesłanek legalności jej użycia, w świetle § 2 Artykułu 2 Konwencji (zamach na życie jest uzasadniony jednym z wyjątków wskazanych w § 2 Artykułu 2, użycie siły jest legalne oraz absolutnie konieczne). W przypadku sytuacji szczególnych, na przykład zamachu na życie w ramach zaplanowanej akcji policyjnej (Wasilewska i Kałucka przeciwko Polsce), wskazanym będzie również ustalenie, czy akcja taka została zaplanowana prawidłowo i przeprowadzona zgodnie z planem, w ramach obowiązujących ram prawnych. Z kolei w przypadku zgonu osoby pozbawionej wolności, katalog okoliczności, których wykazanie zwalnia państwo z odpowiedzialności zależny od przyczyny zgonu, w zależności od tego, czy był on nieprzewidziany, czy do śmierci doszło na skutek choroby, samobójstwa, czy może agresji ze strony współosadzonych.

Również w przypadku złego traktowania, koniecznym jest wykazanie absolutnej konieczności użycia siły, przy czym przyjmuje się domniemanie, że każde użycie siły wobec osoby pozbawionej wolności narusza godność jednostki. W przypadku stwierdzenia obrażeń ciała u osoby pozbawionej wolności, na państwie spoczywać będzie ciężar przedstawienia przekonującego wyjaśnienia genezy powstania tych obrażeń (Tomasi przeciwko Francji). Koniecznym będzie tu wykazanie, że użycie siły było uzasadnione szczególnymi okolicznościami sprawy i nie było nadmierne.

Trybunał nakłada także na władze krajowe obowiązek zbadania ewentualnego rasistowskiego motywu działania sprawcy (Nachowa i inni przeciwko Bułgarii). Natomiast w sytuacji, w której sąd podejmuje decyzję o pociągnięciu jednostki do odpowiedzialności karnej, Trybunał nakazuje w sposób przekonujący uzasadnić jej zakres. Przyczyny uzasadniające taki a nie inny wymiar kary mają bowiem na celu umożliwienie dokonania oceny, czy państwo wywiązało się należycie ze swoich obowiązków z zakresu prewencji ogólnej, istotnych właśnie w przypadku zagrożenia życia, czy też nieludzkiego traktowania (Nikolova i Velitchkova przeciwko Bułgarii).

Tymczasowe aresztowanie

Szczególnie istotne dla kwestii zgodności działań władz krajowych z Konwencją będzie wyczerpujące uzasadnianie decyzji dotyczących pozbawienia wolności, z punktu widzenia ewentualnego naruszenia prawa do wolności i bezpieczeństwa osobistego, chronionego w jej Artykule 5.

Pawe__Kartasi_ski_wo_anie_o_sprawno__W tym przypadku zakres swobody Trybunału w zakresie oceny faktów jest minimalny i to na sądach, stosujących i przedłużających tymczasowe aresztowanie spoczywa obowiązek szczególnego uzasadnienia podjętej decyzji. Bowiem, gdyby nawet z okoliczności faktycznych sprawy wynikało, że w konkretnym stanie faktycznym istniały przyczyny do stosowania tymczasowego aresztowania, jednakże nie zostały one przywołane przez sądy krajowe, będą one nieistotne dla Trybunału, przy ocenie zarzutu naruszenia Artykułu 5 Konwencji. W zakresie pozbawienia jednostki wolności, zwłaszcza w związku z zastosowaniem tymczasowego aresztowania, koniecznym będzie wykazanie występowania w konkretnym stanie faktycznym jednej z przyczyn decyzję taką uzasadniających. Po pierwsze, musi istnieć uzasadnione podejrzenie, że konkretna osoba dopuściła się przestępstwa, po drugie – musi istnieć ryzyko związane z ewentualnym jej uwolnieniem. Ten drugi element może być uzasadniony na przykład poprzez odwołanie się do uzasadnionej obawy ucieczki i ukrywania się, czy też obawy matactwa. Trybunał wskazuje także, że dla wykazania, iż pozbawienie wolności nie było w konkretnej sprawie arbitralne, koniecznym jest również stwierdzenie, że stosowanie innego środka zapobiegawczego było przez sąd rozważane i ze względu na szczególne okoliczności sprawy uznał on, iż jedynie środek izolacyjny będzie w stanie w należyty sposób zapewnić prawidłowy tok postępowania karnego (Ambruszkiewicz przeciwko Polsce).

W przypadku przedłużania stosowania tymczasowego aresztowania, Trybunał wielokrotnie w sprawach polskich formułował postulat, by sądy nie ograniczały się w uzasadnieniach swoich orzeczeń do przytaczania sformułowań ustawowych, bez nadawania im konkretnego znaczenia w realiach danej sprawy. Poza tym, podkreślał również, iż nie jest prawidłowe odwoływanie się do przyczyn przytoczonych w poprzednio wydanych decyzjach dotyczących zastosowania, czy przedłużenia tymczasowego aresztowania, bez przywołania konkretnych argumentów świadczących o tym, że pozbawienie jednostki wolności jest nadal konieczne. Jest to o tyle istotne, iż zdaniem Trybunału władze krajowe winny wykazać istnienie istotnych i wystarczających przyczyn przedłużającego się pozbawienia wolności, zaś ciężar gatunkowy takich przyczyn, wraz z upływem czasu i przedłużającym się tokiem postępowania, musi być coraz większy.

Zwłaszcza w przypadku uzasadnień postanowień dotyczących tymczasowego aresztowania, należy również zwrócić szczególną uwagę na kwestie potencjalnego zagrożenia naruszenia domniemania niewinności. Należy precyzyjnie formułować takie uzasadnienie i unikać stwierdzeń wskazujących na winę konkretnej osoby przed wydaniem rozstrzygnięcia kończącego merytorycznie sprawę karną (Garycki przeciwko Polsce).

Ingerencja w sferę praw i wolności

Należyte uzasadnienie decyzji będzie szczególnie istotne także w przypadku tych wszystkich praw i wolności, co do których sama Konwencja dopuszcza możliwość ingerencji przez władze krajowe, o ile oczywiście są one w sposób szczególny uzasadnione. Mowa tu na przykład o prawie do życia prywatnego i rodzinnego, przewidzianym w Artykule 8 i swobodzie wypowiedzi, chronionej Artykułem 10 Konwencji. We wszystkich tych przypadkach ingerencja w konkretne prawa jednostki będzie dopuszczalna, jeśli jest ona zgodna z prawem oraz służy realizacji jednego z prawowitych celów (takich jak na przykład bezpieczeństwo narodowe, zapobieganie przestępstwom, czy też ochrona praw i wolności innych osób). Ponadto, gdy taka ingerencja jest konieczna w społeczeństwie demokratycznym, w szczególności – jej zakres jest proporcjonalny do celu, którego realizacji ma służyć. Zwłaszcza ten ostatni element ma kapitalne znaczenie, skoro istnienie ingerencji, jej podstawa prawna oraz charakter dobra, którego ochronie ma ona służyć, z reguły nie budzą w praktyce wątpliwości.

Na przykład w sprawach dotyczących ingerencji w swobodę wypowiedzi na organach krajowych będzie spoczywał ciężar przekonującego uzasadnienia, że była ona legalna, służyła ochronie jednego z prawowitych celów określonych w § 2 Artykułu 10 Konwencji (na przykład dobrego imienia innych osób) i była konieczna w społeczeństwie demokratycznym. Ten ostatni element, w przypadku ingerencji powodowanej potrzebą ochrony dobrego imienia, winien wynikać z analizy takich elementów jak to, kogo dotyczy sporna wypowiedź, kto jest jej autorem, czego wypowiedź dotyczy, w jakich warunkach padła, jak również uwzględniać surowość sankcji (cywilnej, karnej) stanowiącej ową ingerencję (Cumpănă i Mazăre przeciwko Rumunii).