Uprowadzenia rodzicielskie

Konstancja_RubiszewskaSwoboda podróżowania stanowi fundament europejskiej wspólnoty. Z jednej strony otwarcie granic ułatwia podróżowanie oraz osiedlanie się w innym państwie członkowskim, jednak takie przemieszczanie się może rodzić także problemy. Jednym z nich są niewątpliwie tzw. uprowadzenia rodzicielskie.

Uprowadzenie rodzicielskie zachodzi w sytuacji, gdy jedno z rodziców wyjeżdża z dzieckiem do innego kraju bez zgody drugiego rodzica lub sądu (właściwego organu), a wyjazd następuje z państwa na terenie którego było miejsce stałego pobytu. Tak samo traktuje się zatrzymanie dziecka w innym kraju. Coraz więcej jest związków osób pochodzących z różnych krajów oraz związków obywateli tego samego kraju ale zamieszkujących w innym państwie, gdzie mieści się centrum ich życia zawodowego i rodzinnego. Dużym zagrożeniem są sytuacje gdy jeden z partnerów chce wyjechać ze wspólnym dzieckiem do innego kraju lub powrócić do kraju pochodzenia. W przypadku gdy opuści terytorium państwa, w którym było miejsce stałego pobytu bez odpowiedniej zgody lub mając zgodę na wyjazd nie powróci w uzgodnionym terminie, stanowi to uprowadzenie rodzicielskie. W takim przypadku zastosowanie znajduje Konwencja dotycząca cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę, sporządzona w 1980 r. w Hadze. W większości państw europejskich takie zachowanie jest także penalizowane w kodeksie karnym.

Wniosek o wydanie dziecka

Jeżeli nie ma możliwości polubownego załatwienia sprawy i dobrowolnego wydania dziecka do jurysdykcji państwa, na terenie którego znajduje się miejsce jego stałego pobytu istnieje możliwość wystąpienia z wnioskiem o powrót małoletniego w trybie Konwencji Haskiej (w dalszej części zwanej także konwencją). Wniosek taki można złożyć za pośrednictwem tzw. organu centralnego.

W myśl art. 6 konwencji „każde umawiające się państwo wyznaczy organ centralny w celu realizacji obowiązków wynikających dla niego z konwencji”. W Polsce jako organ centralny wykonujący obowiązki określone w art. 7 Konwencji zostało wyznaczone Ministerstwo Sprawiedliwości. Organy centralne wyznaczone przez państwa sygnatariuszy konwencji powinny ze sobą współpracować w celu zapewnienia niezwłocznego powrotu dzieci do państwa, w którym miały miejsce pobytu przed uprowadzeniem lub zatrzymaniem.

Najczęściej wniosek o powrót dziecka do Polski składany jest za pośrednictwem Ministerstwa Sprawiedliwości. Następnie zostaje on przekazany do organu centralnego państwa, do którego dziecko zostało uprowadzone lub w którym zostało zatrzymane. Istnieje także możliwość złożenia takiego wniosku bezpośrednio do organu państwa, na terenie którego obecnie przebywa dziecko lub właściwego sądu. Należy jednak mieć na uwadze, że w wielu państwach europejskich (m.in. w Niemczech i Anglii) konieczne jest posiadanie pełnomocnika profesjonalnego, aby wnieść sprawę do sądu. Obecnie w Anglii wszystkim wnioskodawcom polskim zostaje przyznana pomoc prawna w sprawach dotyczących uprowadzeń z konwencji haskiej.

Złożenie wniosku do organu centralnego wolne jest od opłat. Składając wniosek, wnioskodawca zobowiązany jest pokryć jedynie koszty tłumaczeń dokumentów załączanych do wniosku. Jednakże należy mieć na uwadze, że w niektórych państwach należy opłacić koszty sądowe i koszty zastępstwa procesowego. Postępowanie sądowe w każdym państwie toczy się na podstawie procedury obowiązującej na terenie tego państwa. Jednakże w większości krajów istnieje możliwość uzyskania pomocy prawnej. Na przykład składając wniosek o powrót dziecka z Niemiec, można taki wniosek złożyć jednocześnie z wnioskiem o powrót dziecka.

Konstancja_Rubiszewska_Uprowadzenia_rodzicielskieJeżeli dziecko zostało bezprawnie uprowadzone lub zatrzymane w rozumieniu artykułu 3, a w chwili wpłynięcia wniosku do władzy sądowej lub administracyjnej umawiającego się państwa, w którym znajduje się dziecko, upłynął okres krótszy niż jeden rok od dnia uprowadzenia lub zatrzymania, zainteresowana władza zarządza niezwłoczne wydanie dziecka (art. 12 konwencji).

Sądem właściwym do rozpoznania sprawy w trybie konwencji haskiej jest sąd właściwy dla obecnego miejsca pobytu dziecka. W przypadku, gdy sąd ustali w postępowaniu dowodowym, że nastąpiło bezprawne uprowadzenie lub zatrzymanie dziecka, a dziecko nie ukończyło 16 lat, zdarzenie nastąpiło po wejściu w życie konwencji i dziecko nadal przebywa na terytorium państwa, w którym toczy się postępowanie, sąd powinien zarządzić niezwłoczne wydanie dziecka.

Obowiązek zarządzenia powrotu dziecka istnieje także po upływie roku, chyba że osoba sprzeciwiająca się powrotowi wykaże, że dziecko przystosowało się do nowych warunków. Ten termin roku należy liczyć od momentu, kiedy dziecko przekroczyło granicę państwa, w którym miało stały pobyt (w przypadku gdy nastąpiło jego uprowadzenie) lub od daty, gdy miało powrócić na terytorium państwa, w którym miało miejsce stałego pobytu, a zostało zatrzymane.

Podstawy odmowy powrotu dziecka

Konwencja przewiduje tylko wyjątkowe przypadki, w których można odmówić zarządzenia powrotu dziecka. Pierwszą z podstaw, która może stanowić powód do odmowy powrotu dziecka do miejsca stałego pobytu przez sąd, stanowi niewykonywanie prawa do opieki nad dzieckiem w czasie jego uprowadzenia lub zatrzymania. W orzecznictwie międzynarodowym dominujący jest podgląd, że niewykonywanie przez wnioskodawcę prawa do opieki nad dzieckiem ma miejsce wówczas, gdy je porzucił.

Kolejna negatywna przesłanka do zarządzenia powrotu dziecka występuje, gdy wnioskodawca lub uprawniony organ wydał zgodę na wyjazd dziecka do innego kraju niż państwo, w którym ma miejsce stałego pobytu. Należy odróżnić zgodę od później wyrażonej zgody. W orzecznictwie międzynarodowym dominujący jest pogląd, że różnica wynika z czasu ich wyrażenia w stosunku do chwili bezprawnego uprowadzenia lub zatrzymania dziecka. Zgoda poprzedza uprowadzenie lub zatrzymanie, natomiast później wyrażona zgoda może nastąpić wyłącznie po dokonaniu tych działań. Nigdzie w orzecznictwie ani w literaturze nie ma jednoznacznego określenia w jakiej formie powinna ta zgoda zostać wyrażona. Wyrażenie zgody przez wnioskodawcę powinno być rozpatrywane przez sądy wyłącznie na zarzut uczestnika postępowania.

Kolejna grupa podstaw, na których strona sprzeciwiająca się powrotowi dziecka może oprzeć swoją obronę została wskazana w art. 13 zd. 1 lit. b konwencji, zgodnie z którym władza sądowa lub administracyjna państwa wezwanego nie jest zobowiązana zarządzić wydanie dziecka, jeżeli osoba, instytucja lub organizacja sprzeciwiająca się wydaniu dziecka wykaże, że istnieje poważne ryzyko, iż powrót dziecka naraziłby je na szkodę fizyczną lub psychiczną albo w jakikolwiek inny sposób postawiłby je w sytuacji nie do zniesienia.

Zgodnie z postanowieniem Sądu Najwyższego z 1 grudnia 2000 r. (V CKN 1747/00): „przytoczony przepis odnosi się do sytuacji, gdy poważne ryzyko wymienionych w nim konsekwencji wiąże się z możliwością nadużyć lub zaniedbań w stosunku do dziecka ze strony wnioskodawcy ubiegającego się o wydanie dziecka w szczególności, jeżeli istnieje z jego strony zagrożenie używania wobec dziecka przemocy fizycznej, psychicznej, jego seksualnego wykorzystywania lub, gdy zagrożenie to wynika z jego patologicznych zachowań na tle alkoholizmu, narkomanii oraz chorób psychicznych. Może on znaleźć zastosowanie także w przypadku, gdy powrót dziecka wiązałby się z poważnym ryzykiem szkody psychicznej tak znacznej, że stawiałoby je to w sytuacji nie do zniesienia, na skutek oddzielenia go od rodzica – uczestnika postępowania, który dokonał jego uprowadzenia, lecz jedynie wówczas, jeżeli zachodzą obiektywne przeszkody uniemożliwiające jego powrót wraz z dzieckiem do państwa, z którego zostało ono zabrane”.

Art. 13 zd. 2 zawiera ostatnią przesłankę do oddalenia wniosku o powrót dziecka, zgodnie z którą sąd może odmówić zarządzenia powrotu dziecka, jeżeli sprzeciwia się ono powrotowi, a osiągnęło wiek i stopień dojrzałości, przy którym właściwe jest uwzględnienie jego opinii.

Zastosowanie „rozporządzenia Bruksela II”

„W większości państw Unii Europejskiej obowiązuje rozporządzenie Rady(WE) nr 2201/2003 z 27 listopada 2003 r. (tzw. rozporządzenie Bruksela II bis) dotyczące jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej (zwane dalej: rozporządzeniem), będące uzupełnieniem Konwencji Haskiej. Rozporządzenie to uchyliło wcześniejsze rozporządzenie Rady (WE) nr 1347/2000 (tzw. „Rozporządzenie Bruksela II”).

Art. 11 ust. 8 rozporządzenia zawiera regulacje dotyczące szczególnej procedury wykonania orzeczeń wskazanych w tym przepisie. Celem tej procedury jest doprowadzenie do bezzwłocznego powrotu dziecka na terytorium państwa, w którym było miejsce stałego pobytu przed uprowadzeniem i którego sąd jako ostatni wydał orzeczenie nakazujące powrót dziecka. Zgodnie z orzeczeniem SN z 17 września 2014 r. (I CSK 426/14) do sądu miejsca stałego pobytu należy merytoryczne zbadanie wszystkich okoliczności decydujących o tym, czy dziecko ma powrócić do kraju, z którego zostało uprowadzone. Sąd ten bada również okoliczności, które legły u podstaw oddalenia wniosku o wydanie dziecka przez sąd kraju, do którego dziecko uprowadzono, a ocena ta ma uwzględniać dobro dziecka. Ponadto Sąd Najwyższy wskazał, że wydane przez ten sąd orzeczenie nakazujące powrót dziecka jest orzeczeniem ostatecznym. Ma być ono bezzwłocznie wykonane w kraju, do którego dziecko uprowadzono i nie podlega już tam jakiejkolwiek ocenie merytorycznej.

W przypadku, gdy sąd właściwy dla obecnego miejsca pobytu wyda postanowienie oddalające wniosek o powrót małoletniego na podstawie art. 13 konwencji, sąd ten jest zobowiązany niezwłocznie bezpośrednio lub przez organ centralny, przekazać kopię postanowienia odmawiającego powrotu dziecka oraz właściwych dokumentów, w szczególności protokołów rozpraw, sądowi właściwemu lub organom centralnym w państwie członkowskim, w którym małoletni miał miejsce stałego pobytu przed bezprawnym uprowadzeniem lub zatrzymaniem. Właściwy sąd powinien otrzymać wszystkie niezbędne dokumenty w ciągu miesiąca od dnia wydania postanowienia odmawiającego powrotu dziecka (art.11 ust. 6 rozporządzenia). Gdy postanowienie o odmowie powrotu dziecka zostało wydane i przekazane, wtedy bez znaczenia dla wydania postanowienia przez sąd państwa stałego pobytu jest to, czy orzeczenie zostało zawieszone, zmienione, uchylone lub nie uprawomocniło się, albo zostało zastąpione orzeczeniem o powrocie, jeżeli powrót dziecka nie nastąpił.

Zgodnie z treścią art. 11 ust. 8 rozporządzenia: „bez względu na orzeczenie o odmowie powrotu dziecka na podstawie art. 13 konwencji haskiej z 1980 r., każde następne orzeczenie wymagające powrotu dziecka wydane przez sąd właściwy na podstawie niniejszego rozporządzenia podlega wykonaniu zgodnie z sekcją 4 rozdziału III w celu zabezpieczenia powrotu dziecka”. Należy podkreślić, że procedura ta ma zastosowanie jedynie w przypadku, gdy powrót dziecka następuje po orzeczeniu o odmowie powrotu dziecka.

Sprawa Rinau

Trybunał Sprawiedliwości w wyroku z 11 lipca 2008 r. (C–195/08 PPU) w sprawie dotyczącej Rinau wskazał, że „celem tych przepisów jest nie tylko zapewnienie niezwłocznego powrotu dziecka do państwa członkowskiego, w którym zwykle zamieszkiwało bezpośrednio przed bezprawnym zabraniem lub zatrzymaniem, ale także umożliwienie sądowi państwa członkowskiego pochodzenia ocenę przyczyn i dowodów leżących u podstaw orzeczenia odmawiającego powrotu”.

W sprawie Rinau obywatelka Litwy i obywatel Niemiec zawarli związek małżeński i zamieszkali na terenie Niemiec. Następnie urodziła im się córka Luisa, a małżonkowie zaczęli mieszkać osobno, przy czym Luisa pozostała przy matce. Po uzyskaniu zgody ojca na opuszczenie terytorium Niemiec, celem udania się na dwutygodniowe wakacje, matka wraz z dzieckiem przybyła na Litwę. Ojciec dziecka, powołując się na konwencję i rozporządzenie, zwrócił się do sądu litewskiego z wnioskiem o powrót małoletniej do Niemiec, jednakże sąd oddalił ten wniosek. Orzeczenie to zostało przekazane do niemieckiego sądu. Następnie sąd wyższej instancji zmienił to orzeczenie i nakazał powrót dziecka do Niemiec. Jednakże wykonanie tego postanowienia było kilkakrotnie zawieszane. Matka dziecka i prokurator generalny Republiki Litewskiej złożyli skargę o wznowienie postępowania, powołując się na nowe okoliczności i interes dziecka w rozumieniu art. 13 konwencji. Sąd jednak odrzucił te skargi, uzasadniając to tym, że to nie on jest właściwy do ich rozpoznania, a sąd niemiecki. W następstwie odwołania od tego postanowienia, zostało ono utrzymane w mocy. Jednakże te dwa postanowienia zostały uchylone w trybie kasacji i sprawy zostały przekazane do ponownego rozpoznania. Wykonanie postanowienia zostało zawieszone. W tym czasie sąd niemiecki orzekł rozwód państwa Rinau i opieka nad Luizą została powierzona ojcu. Sąd niemiecki biorąc pod uwagę przedstawione argumenty oraz orzeczenie sądu litewskiego odmawiającego powrotu dziecka, nakazał matce wydanie małoletniej do Niemiec i powierzenie jej opiece ojca. Matka złożyła odwołanie od tego orzeczenia, które zostało oddalone, sąd utrzymał w mocy orzeczenie w części dotyczącej opieki nad Luisą i nakazał przekazanie dziecka.

Konwencja Haska ma za zadanie niwelować skutki bezprawnego międzynarodowego uprowadzenia lub zatrzymania dziecka. Celem konwencji jest doprowadzenie do przywrócenia stanu, jaki istniał przed bezprawnym uprowadzeniem lub zatrzymaniem. Podstawowe znaczenie dla postępowania dotyczącego powrotu dziecka ma miejsce stałego pobytu a nie obywatelstwo.