W stronę ochrony autonomii rodziny

Tagi:

Bartosz_Jakubowski_Nowe_rozwi_zania_legislacyjne_w_walce_z_pedofili__zdj._WojciewskiUstawa z 18 marca 2016 o zmianie ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2016, poz. 406) wywołała dużo emocji. Wielu uczestników debaty publicznej podnosiło polityczny charakter regulacji. Myślę jednak, że nowelizacja miała przede wszystkim charakter merytoryczny.

 Pamięć polityczna jest krótka. Dlatego warto przypomnieć kalendarium wypadków.

Od czego się zaczęło?

W latach 2012 –2013 w mediach pojawiła się seria doniesień o odbieraniu dzieci z powodu ubóstwa. Pierwszym, który podjął próbę wprowadzenia przepisu zakazującego odbieranie dzieci z powodu ubóstwa był ówczesny minister sprawiedliwości Jarosław Gowin. O tym, że jego resort wypracował taką zmianę Jarosław Gowin poinformował na łamach „Rzeczpospolitej” 15 lutego 2013r.

,,Mamy już gotową propozycję zmian w prawie rodzinnym. Nowelizacja przepisów miałaby polegać na wprowadzeniu do kodeksu rodzinnego specjalnej tzw. klauzuli pomocniczości (…) chcielibyśmy wprowadzić zasadę, że zastosowanie przez sąd opiekuńczy środka, jakim jest rozdzielenie dziecka i rodzica, będzie możliwe tylko wtedy, gdy wyczerpane zostały wszelkie inne środki. Innymi słowy, chcemy uwrażliwić sędziów, by – zanim się zdecydują na najbardziej radykalne rozwiązanie – podejmowali wszelkie możliwe łagodniejsze środki. Naszą intencją jest, by odbieranie dzieci z rodzinnego domu odbywało się tylko w skrajnych i wyjątkowych przypadkach.” – „Gowin w obronie rodzin”, Rzeczpospolita 15.02.2013 r.

Po dymisji ministra Gowina i rozstaniu z Platformą Obywatelską prace nie były kontynuowane. Kolejnym ważnym wydarzeniem, które miało wpływ na podniesienie temperatury w debacie publicznej w związku z umieszczaniem dzieci w pieczy zastępczej, była wypowiedź wiceminister pracy i polityki społecznej Elżbiety Seredyn w trakcie przeprowadzonego 9 października 2013 r. posiedzenia połączonych komisji sejmowych – Komisji Polityki Społecznej i Rodziny oraz Komisji Samorządu Terytorialnego i Polityki Regionalnej.

Powiatowe centra pomocy rodziny, które przygotowywały tę statystykę do wspólnego zbioru, o którym dziś mówimy, podały nam, że ubóstwo było w 1% tą przyczyną główną, ale – jedną spośród wielu przyczyn, które w tej rodzinie zadziałały i zafunkcjonowały i doprowadziły do umieszczenia dziecka w pieczy zastępczej. To jest wieloogniskowy, bardzo złożony proces. Całe szczęście, że to jest tylko 1%.”.

W styczniu 2014 r. Klub Prawo i Sprawiedliwość złożył projekt nowelizacji Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Projekt zakładał, że po art. 111 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dodaje się art. 111a, w brzmieniu: „Pozbawienie władzy rodzicielskiej, zawieszenie władzy rodzicielskiej, a także rozstrzygnięcie (…) wydane bez zgody rodziców, nie może nastąpić wyłącznie z powodu trwałej przeszkody niezawinionej przez rodziców, w tym zwłaszcza z powodu ich trudnej sytuacji materialnej”. Projekt nie zyskał jednak poparcia koalicji rządzącej.

W programie partii Prawo i Sprawiedliwość z 2014 r. w podrozdziale „Polityka rodzinna” (str. 111) zapisano: „Skończymy z nasilającą się praktyką zabierania dzieci z domów z powodu ubóstwa rodziców. Wprowadzimy takie ograniczenia prawne, by takie działania były wykluczone.” Po wygraniu wyborów przez Prawo i Sprawiedliwość, jednym z punktów exposé Premier Beaty Szydło była deklaracja skończenia z praktyką zabierania dzieci z domów z powodu ubóstwa, będąca naturalną kontynuacją podjętych w tym temacie działań.

W związku z exposé, Minister Sprawiedliwości Zbigniew Ziobro wydał 2 grudnia 2015 r. zarządzenie powołujące Zespół do spraw ochrony autonomii rodziny i życia rodzinnego. Zespół rozpoczął prace nad zmianą Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Wynikiem tych prac jest ustawa z 18 marca 2016 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2016, poz. 406), która weszła w życie 30 kwietnia 2016 r.

Jak było przed zmianą?

Do momentu nowelizacji, art. 1123 k.r.o.brzmiał następująco: „Umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej powinno nastąpić po wyczerpaniu wszystkich form pomocy rodzicom dziecka, o których mowa w przepisach o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, chyba że dobro dziecka wymaga zapewnienia mu niezwłocznej pieczy zastępczej.

Formy pomocy rodzicom dziecka o których mowa w tym artykule są wymienione w art. 8 ust. 1 ustawy z 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (t. j. Dz. U. 2016 poz. 575):

1. Rodzinie przeżywającej trudności w wypełnianiu funkcji opiekuńczo-wychowawczych wójt zapewnia wsparcie, które polega w szczególności na:

1) analizie sytuacji rodziny i środowiska rodzinnego oraz przyczyn kryzysu w rodzinie;

2) wzmocnieniu roli i funkcji rodziny;

3) rozwijaniu umiejętności opiekuńcz-wychowawczych rodziny;

4) podniesieniu świadomości w zakresie planowania oraz funkcjonowania rodziny;

5) pomocy w integracji rodziny;

6) przeciwdziałaniu marginalizacji i degradacji społecznej rodziny;

7) dążeniu do reintegracji rodziny”.

Jak zmienił się przepis?

Anna_Andrzejewska_W_stron__ochrony_autonomii_rodziny_2Aktualne brzmienie art. 1123 k.r.o. to: „art. 1123 k.r.o.§ 1. Umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej może nastąpić jedynie wówczas, gdy uprzednio stosowane inne środki przewidziane w art. 109 § 2 pkt 1–4 oraz formy pomocy rodzicom dziecka, o których mowa w przepisach o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, nie doprowadziły do usunięcia stanu zagrożenia dobra dziecka, chyba, że konieczność niezwłocznego zapewnienia dziecku pieczy zastępczej wynika z poważnego zagrożenia dobra dziecka, w szczególności zagrożenia jego życia lub zdrowia. §2 art. 1123 k.r.o. brzmi: „Umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej wbrew woli rodziców wyłącznie z powodu ubóstwa nie jest dopuszczalne”.

Ważną zmianą jest rezygnacja ustawodawcy ze słowa „wszystkie”. Zapis: „Umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej powinno nastąpić po wyczerpaniu wszystkich form pomocy rodzicom dziecka (…)” zastąpiono zapisem: „Umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej może nastąpić jedynie wówczas, gdy uprzednio stosowane inne środki (…)”. Dzięki tej zmianie przepis przestaje być fikcyjny, bowiem niejednokrotnie wyczerpanie wszystkich form pomocy rodzinie z różnych względów (adekwatności, dostępności itp.) nie było możliwe.

Nowelizacja w paragrafie 1 rozszerza liczbę form pomocy rodzinie, dodając wymóg nieskutecznego stosowania środków przewidzianych w ar 109 § 2 pkt 1–4 k.r.o., czyli:

„§ 2.Sąd opiekuńczy może w szczególności:

1) zobowiązać rodziców oraz małoletniego do określonego postępowania, w szczególności do pracy z asystentem rodziny, realizowania innych form pracy z rodziną, skierować małoletniego do placówki wsparcia dziennego, określonych w przepisach o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej lub skierować rodziców do placówki albo specjalisty zajmujących się terapią rodzinną, poradnictwem lub świadczących rodzinie inną stosowną pomoc z jednoczesnym wskazaniem sposobu kontroli wykonania wydanych zarządzeń;

2) określić, jakie czynności nie mogą być przez rodziców dokonywane bez zezwolenia sądu, albo poddać rodziców innym ograniczeniom, jakim podlega opiekun;

3) poddać wykonywanie władzy rodzicielskiej stałemu nadzorowi kuratora sądowego;

4) skierować małoletniego do organizacji lub instytucji powołanej do przygotowania zawodowego albo innej placówki sprawującej częściową pieczę nad dziećmi.”

Rozszerzenie katalogu narzędzi mających wesprzeć rodzinę w prawidłowym wypełnianiu funkcji opiekuńczo–wychowawczych ma doprowadzić do sytuacji, gdy piecza zastępcza będzie ostateczną formą ingerencji państwa w autonomię rodziny.

Oczywiście może się zdarzyć, że pomimo podjęcia prób pomocy rodzinie, pomoc ta nie zostanie udzielona, bowiem formy wsparcia rodziny z ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej mają charakter dobrowolny.

§ 1 nakłada na sąd określone obowiązki. W trakcie prowadzonego postępowania sąd jest zobligowany do poczynienia ustaleń dotyczących uprzedniego stosowania art. 109 § 2 pkt 1–4 k.r.o., z drugiej zaś strony sąd zobligowany jest uzyskać informację czy i jakie formy wsparcia rodziny z ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej zostały zaproponowane i udzielone rodzicom, którzy uczestniczą w postępowaniu.

Dalsza część artykułu traktuje o sytuacjach, gdy zaistnieją zdarzenia, które doprowadzą do konieczności umieszczenia dziecka w pieczy zastępczej w związku z nadrzędną zasadą dobra dziecka i poważnym zagrożeniem jego dobra, takim jak zagrożenie życia i zdrowia dziecka, ale nie tylko. W uzasadnieniu do projektu wskazano takie sytuacje, jak np. „prostytuowanie się matki, przyjmującej mężczyzn w mieszkaniu, w którym jej dziecko zamieszkuje, czy nakłanianie dziecka do popełnienia przestępstwa wspólnie z rodzicem lub samodzielnie przez nie.

Debata nad paragrafem

Najgorętsza debata toczyła się w związku z nowym paragrafem 2 art. 1123 k.r.o., który stwierdza, że ubóstwo nie może być jedyną przesłanką umieszczenia dziecka w pieczy zastępczej wbrew woli rodziców. Jednak nie treść regulacji, czy jej kierunek, wywołał dyskusję, lecz raczej zasadność tego nowego w KRO zapisu. W debacie publicznej stawiano pytanie o liczbę dzieci odebranych jedynie z powodu ubóstwa. Pierwsze informacje na ten temat, które nie były doniesieniem medialnym, zostały podane przez minister Elżbietę Seredyn w cytowanej już wypowiedzi z posiedzenia komisji sejmowych – wymieniony 1% to około 1800 dzieci rocznie.

W listopadzie 2013 r. na posiedzeniu sejmowych komisji Polityki Społecznej i Rodziny oraz Sprawiedliwości i Praw Człowieka, wiceminister sprawiedliwości Wojciech Hajduk przedstawił informację rządu „na temat przypadków sądowej i urzędniczej ingerencji we władzę rodzicielską poprzez odbieranie dzieci rodzicom i umieszczanie ich w placówkach lub rodzinach zastępczych”. Z pozyskanych przez Ministerstwo Sprawiedliwości danych wynikało, że od początku 2012 r. z powodu biedy umieszczono dzieci w pieczy zastępczej osiem razy, z czego dwa razy na wniosek rodziców.

Stowarzyszenie i Fundacja Rzecznik Praw Rodziców informowało o ok. 300 sprawach, w których rodziny zagrożone ograniczeniem władzy rodzicielskiej z powodu ubóstwa zgłaszały się do Fundacji z prośbą o pomoc.

Z danych Wydziału Statystycznej Informacji Zarządczej Ministerstwa Sprawiedliwości wynikało z kolei, że w I połowie 2015 r. odnotowano 61 spraw, w których jedyną przyczyną orzeczeń o umieszczeniu dziecka poza rodziną biologiczną były złe warunki ekonomiczne.

W świetle tak zróżnicowanych danych Minister Sprawiedliwości zdecydował o konieczności zapisania wprost w KRO, że ubóstwo nie może być jedyną przesłanką umieszczenia dziecka w pieczy zastępczej wbrew woli rodziców. 11 lutego 2016 r., w głosowaniu nad przygotowanym w Ministerstwie Sprawiedliwości projektem ustawy wzięło udział 436 posłów. 409 zagłosowało za przyjęciem projektu, 25 wstrzymało się od głosu, a 2 było przeciw. Prezydent podpisał ustawę 23.03.2016 r.

Nie rozstrzygając kto ma rację – ci, w których ocenie w przypadku niektórych decyzji o ingerencji sądowej decyduje przede wszystkim ubóstwo, czy ci, którzy uważają przepis za „czysto higieniczny” – trzeba wyraźnie podkreślić zmianę kierunku myślenia o rodzinie, której autonomię trzeba chronić.