Rejestr Spadkowy – elektroniczna baza danych

Tagi:

Szymon_Chrobak_zdj_cieZmiany w Prawie o notariacie wychodzą naprzeciw postulatowi poszerzenia bazy wpisów dostępnych dla notariuszy i sądów, jak też dla każdego zainteresowanego podmiotu.

8 września 2016 r. weszła w życie nowelizacja dotycząca m. in. ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2014 r. poz. 101, z późn. zm.) oraz ustawy z 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie (Dz. U. z 2014 r. poz. 164, z późn. zm.), dalej określana jako „Prawo o notariacie”1. Związana jest ona również z europejskim poświadczeniem spadkowym, które – począwszy od dnia 17 sierpnia 2015 r. – wprowadzone zostało do polskiego porządku prawnego jako nowa instytucja prawa spadkowego2.

Ustalanie spadkobierców

Wprowadzone zmiany przewidują wyposażenie Krajowej Rady Notarialnej w uprawnienie do prowadzenia w systemie teleinformatycznym Rejestru Spadkowego, który w dotychczasowej, zawężonej, postaci funkcjonował w systemie prawa polskiego od 2 października 2008 r. (w rzeczywistości od 2009 r.)3.Możliwość sporządzania przez notariuszy aktów poświadczenia dziedziczenia, jako alternatywy dla sądowego ustalania kręgu spadkobierców, stanowiło realizację postulatu poszerzenia ich kompetencji w sprawach spadkowych. Wiązało się przy tym z nadaniem KRN uprawnienia do prowadzenia w systemie teleinformatycznym rejestru aktów poświadczenia dziedziczenia.

Zmiany, które nastąpiły od 8 września 2016 r., wychodzą naprzeciw postulatowi poszerzenia bazy wpisów dostępnych dla notariuszy i sądów, jak też każdego zainteresowanego podmiotu, o orzeczenia sądowe w przedmiocie stwierdzenia nabycia spadku, a także postanowienia uchylające lub zmieniające postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku. Usuwają one również wątpliwości co do efektywności i kompletności dotychczasowego rejestru, co było przedmiotem zarzutów kierowanych we wniosku o zbadanie konstytucyjności uprzednio przyjętych rozwiązań ustawowych4.

Obecnie zatem zaproponowano modyfikację istniejącego rozwiązania, przez objęcie jednym rejestrem wykazu dokumentów związanych z sukcesją majątku osoby zmarłej, zarówno w wymiarze krajowym, jak i międzynarodowym. Zaprojektowany system teleinformatyczny gromadzi informacje o orzeczeniach sądowych w przedmiocie stwierdzenia nabycia spadku oraz informacje o orzeczeniach w przedmiocie wydania europejskiego poświadczenia spadkowego. Stosownie do art. 6791 i art. oraz art. 11427 k.p.c., wpisowi do Rejestru Spadkowego podlegają orzeczenia sądowe według określonego w nich katalogu postanowień, dotyczących dziedziczenia po danym spadkodawcy.

Bezpieczeństwo prawne

Realizacja celu, jakim jest zapewnienie bezpieczeństwa obrotu prawnego w sprawach spadkowych na etapie ustalenia kręgu spadkobierców po danej osobie, powinna uwzględniać możliwość wystąpienia pewnych stanów faktycznych, np. kiedy w odniesieniu do tego samego spadku występują dwa różne akty poświadczenia dziedziczenia. Nie jest również wykluczone wystąpienie sytuacji, kiedy w obrocie znajdują się dwa lub więcej orzeczenia o stwierdzeniu nabycia spadku5, bądź też nastąpi pominięcie praw niektórych spadkobierców. Stosownie do art. 1025 § 2 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2016 r. poz. 380 ze zm.), domniemywa się, że osoba, która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku lub poświadczenie dziedziczenia, jest spadkobiercą. Przeciwko domniemaniu wynikającemu ze stwierdzenia nabycia spadku nie można powoływać się na domniemanie wynikające z zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia (art. 1025 § 3 k.c.). Warto odnotować, że ostateczne brzmienie cytowanym wyżej przepisom nadała nowelizacja z 2007 r., wprowadzająca do polskiego porządku prawnego nowy rodzaj czynności notarialnej, o jakim mowa w art. 79 pkt 1a Prawa o notariacie – akt poświadczenia dziedziczenia6.

NKW1_WojciewskiRejestr Spadkowy, jako elektroniczna baza obejmująca dane, o których mowa art. 95ha Prawa o notariacie, jak się wydaje, ukształtowany został w kierunku ogólnodostępnego zbioru informacji o czynnościach notarialnych oraz orzeczeniach sądowych, dotyczących przede wszystkim osoby spadkodawcy oraz jego spadkobierców. Rzeczą KRN, stosownie do art. 95i § 2 Prawa o notariacie, pozostaje zapewnienie notariuszom i sądom dostępu do tego systemu w celu dokonywania wpisów oraz ochrona danych zgromadzonych w Rejestrze Spadkowym przed nieuprawnionym dostępem, przetwarzaniem oraz zmianą lub utratą. Nie wprowadza się więc zmiany odnośnie do domniemania, o którym mowa w cytowanym wyżej art. 1025 § 2 k.c.

Zaufanie obywatela do państwa

Z uwagi na ramy artykułu, należy się w tym miejscu ograniczyć do stwierdzenia, że Rejestr Spadkowy, nie jest typowym rejestrem publicznym w znaczeniu nadawanym temu wyrażeniu w literaturze przedmiotu, choć można mu przypisać pewne cechy związane z funkcjami informacyjnymi i ochronnymi, charakterystycznymi dla rejestru publicznego, w którym ujawnia się informacje o określonych zdarzeniach prawnych i określającym skutki takiego wpisu7. Wyraża się przy tym zapatrywanie, że „Rejestr Spadkowy gwarantuje, że dokument będący podstawą dziedziczenia będzie wydawany przez organ tylko raz, co znacząco podnosi zaufanie obywatela do Państwa”8.

Poprzednio, w świetle stanowiska Trybunału Konstytucyjnego dotyczącego prawidłowości rozwiązań ustawowych powierzających KRN prowadzenie rejestru aktów poświadczenia dziedziczenia, nietrafny okazał się zarzut, iż powyższe stanowiło – sprzeciwiające się art. 2 w zw. z art. 84 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej – nałożenie obowiązku świadczenia publicznego na organ samorządu zawodowego. Zauważyć również trzeba, że władze samorządu notarialnego z własnej inicjatywy utworzyły Rejestr Testamentów. Kwestia cyfryzacji notariatu pozostaje zaś w żywym zainteresowaniu władz tego samorządu9.

Opłaty za wpisy w rejestrze

Wykonując upoważnienie ustawowe, o którym mowa w art. 95i § 6 Prawa o notariacie, rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z 7 września 2016 r. w sprawie sposobu uiszczania i wysokości opłat za wpisy dokonywane w Rejestrze Spadkowym przez notariusza albo sąd (Dz. U. poz. 1420), określona została wysokość przedmiotowej opłaty na poziomie 5 zł. Jakkolwiek, w wyniku opiniowania, KRN postulowała jej ustalenie na poziomie 11,50 zł10, tak w ocenie projektodawcy, zważywszy na wytyczne dotyczące wydania aktu wykonawczego, to jest wysokość kosztów administracyjnych prowadzenia Rejestru Spadkowego oraz jego niedochodowy charakter i niezbędny rozwój, utrzymana została dotychczasowa propozycja.

Zasady ponoszenia omawianej opłaty przez strony czynności notarialnych oraz uczestników postępowań sądowych, zostały określone w przepisach art. 95i § 3-5 Prawa o notariacie. Regułą jest, że opłaty te obciążają zainteresowanych. Zarówno notariusze, jak i sądy, zobowiązani zostali do przekazywania pobranych opłat na rachunek KRN na zasadach i w trybie określonym w przepisach § 2 i 3 cytowanego wyżej rozporządzenia. Są to zatem, przekazywane bezgotówkowo w okresach comiesięcznych, łączne kwoty opłat zasilających budżet tego zadania KRN. Z danych statystycznych, znajdujących się w dyspozycji Ministerstwa Sprawiedliwości, wynika, że w 2015 r. sporządzonych zostało 84.799 aktów poświadczenia dziedziczenia oraz wydanych zostało 149.024 postanowień o stwierdzeniu nabycia spadku.

PRZYPISY:

1. Zmiany te zostały wprowadzone następującymi ustawami: z dnia 10 lipca 2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny, ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1311, z późn. zm.) oraz ustawą z dnia 22 lipca 2016 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, ustawy – Prawo o notariacie oraz ustawy o zmianie ustawy – Kodeks cywilny, ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1358).
2. Europejskie poświadczenie spadkowe (EPS), jako nowy instrument prawny będący aktem poświadczającym prawa do spadku lub poszczególnych przedmiotów spadkowych, wprowadziła ustawa z dnia 24 lipca 2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, ustawy – Prawo o notariacie oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1137, z późn. zm.), służąca stosowaniu rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z dnia 4 lipca 2012 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń, przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego (Dz. Urz. UE L 201 z 27.07.2012, str. 107, z późn. zm.). Szerzej ma temat EPS m. in.: J. Górecki, Europejskie poświadczenie spadkowe – nowy sposób potwierdzania praw do majątku spadkowego, Rejent 2015, Nr 9, s. 9 – 28, a także M. Pazdan, Notarialne poświadczenie dziedziczenia po zmianach z 2015 r., Rejent 2016, Nr 5, s. 9 – 22.
3. Ustawa z dnia 24 sierpnia 2007 r. o zmianie ustawy – Prawo o notariacie oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 181, poz. 1287)
4. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 6 marca 2012 r., K 15/08, OTK-A 2012/3/24.
5. Por. m. in. uchwałę (7) Sądu Najwyższego z dnia 10 lipca 2012 r., III CZP 81/11, OSNC 2013/1/1 – istnienie dwóch lub więcej prawomocnych postanowień o stwierdzeniu nabycia spadku po tym samym spadkodawcy uzasadnia wznowienie postępowania na podstawie art. 403 § 2 w związku z art. 13 § 2 lub art. 524 § 2 k.p.c.
6. Zob. art. 2 pkt 2 ustawy cyt. wyż. w pkt. 3.
7. Szerzej na temat rejestrów publicznych: T. Stawecki, Rejestry publiczne, Funkcje instytucji, Warszawa 2005 r. Co do rejestrów notarialnych: J. Bieda, A. Marciniak – Sikora, D. Wiśniewska – Jóźwiak, Rejestry notarialne – u źródeł współczesności, Rejent 2013, Nr 6, s. 27 – 53.
8. Por. § 2 ust. 1 uchwały Nr IX/69/2016 KRN z dnia 26 sierpnia 2016 r. w sprawie projektu rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie sposobu uiszczania i wysokości opłat za wpisy dokonywane w Rejestrze Spadkowym przez notariusza albo sąd.
9. Wypowiedź Prezesa Krajowej Rady Notarialnej Mariusza Białeckiego, Cyfryzacja oznacza pewniejszy obrót prawny, Dziennik Gazeta Prawna z dnia 6 września 2016 r., B8.
10. Szerzej na temat stanowiska KRN zajętego w toku opiniowania: http://legislacja.rcl.gov.pl/projekt/12289003