Co nowego w egzaminach prawniczych

Tagi:

Magdalena_Szyma_ska_zdj.1Dzięki wprowadzeniu państwowych, jednolitych w całym kraju, egzaminów prawniczych, w ostatnich latach nastąpiło faktyczne zrównanie szans kandydatów na adwokatów, notariuszy, radców prawnych czy komorników.

Konsekwentne działania sprawiły, że jedynym kryterium warunkującym rozpoczęcie aplikacji i wykonywanie zawodu jest posiadana wiedza. Poszerzono również pozaplikacyjny dostęp do prawniczych zawodów zaufania publicznego.

Egzaminy na aplikacje

Do 2005 r. egzaminy na aplikację adwokacką, radcowską i notarialną były przeprowadzane przez właściwe samorządy zawodowe, na zasadach przez nie określonych. Brak było jednolitych reguł obowiązujących przy przyjmowaniu na aplikacje.

Zmiana zasad naboru na aplikację zapoczątkowana została ustawą z 30 czerwca 2005 roku o zmianie ustawy Prawo o adwokaturze i niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 163, poz. 1361). W tym samym roku po raz ostatni egzaminy na aplikacje przeprowadzone zostały przez samorządy zawodowe (jednakże zasady tego naboru określiły przepisy przejściowe nowej ustawy).

Od 2006 roku organizacja egzaminów wstępnych na aplikacje pozostaje w kompetencji Ministra Sprawiedliwości. Państwowe egzaminy wstępne na aplikacje od początku przeprowadzane są w formie testowej. Testy na każdy z egzaminów przygotowuje zespół powołany przez Ministra Sprawiedliwości. Forma testowa egzaminów zapewnia wszystkim kandydatom w danym roku równe szanse dostania się na wybraną aplikację. Test składa się z pytań zawierających trzy propozycje odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa. Przepisy ustaw określają dodatkowo zakres wiedzy, która podlega sprawdzeniu na egzaminach wstępnych na aplikacje. Egzaminy odbywają się raz w roku, w terminie wyznaczonym przez Ministra Sprawiedliwości. Przeprowadzają je komisje do spraw aplikacji, powoływane przez Ministra Sprawiedliwości.

150 pytań w teście

Początkowo test na egzaminach wstępnych liczył 250 pytań, a do otrzymania pozytywnego wyniku egzaminu konieczne było uzyskanie minimum 190 punktów. Nowelizacja przepisów dotyczących przeprowadzania egzaminów wstępnych na aplikację adwokacką, radcowską i notarialną wprowadzona w 2009 roku (Dz. U. Nr 37, poz. 286), obniżyła liczbę pytań w teście do 150, a próg punktowy gwarantujący uzyskanie pozytywnego wyniku egzaminu z 75% do 66%. Pozytywny wynik uzyskuje obecnie kandydat, który odpowie prawidłowo na minimum 100 ze 150 pytań testowych.

Magdalena_Szyma_ska_1Dodatkowo nowelizacja z 2009 r. wprowadziła obowiązek publikowania na 90 dni przed egzaminem wykazu aktów prawnych, które mogą stanowić podstawę pytań testowych. Istotną zmianą dokonaną tą nowelizacją było także wprowadzenie wspólnego testu na aplikację adwokacką i radcowską, przygotowanego przez jeden zespół, co zagwarantowało ten sam poziom trudności w skali całego kraju. Dzięki tym modyfikacjom, egzaminy wstępne na aplikacje stały się bardziej przejrzyste i przystępne dla kandydatów.

Kolejne rozwiązania dotyczące egzaminów wstępnych na aplikacje wprowadziła ustawa z 13 czerwca 2013 r. o zmianie ustaw regulujących wykonywanie niektórych zawodów (tzw. ustawa deregulacyjna). Zasadą ustawową wcześniej regulowaną jedynie rozporządzeniem stał się wówczas zakaz zmiany odpowiedzi zakreślonej na karcie odpowiedzi.

Ważne zmiany w procedurze naboru na aplikacje nastąpiły w roku 2016. Tym razem objęły nowelizację rozporządzeń Ministra Sprawiedliwości określających przebieg egzaminów wstępnych. Umożliwiły osobom niepełnosprawnym wydłużenie czasu trwania egzaminu o połowę (czyli o 75 minut) oraz rozwiązywanie testu w szczególnej formie. Z uprawnień tych po raz pierwszy kandydaci skorzystali podczas egzaminów przeprowadzonych 24 września 2016 roku.

Zmiany dla komorników

Zmiany objęły też nabór na aplikację komorniczą. Ustawa z 24 maja 2007 r. o zmianie ustawy o komornikach sądowych i egzekucji oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 112, poz. 769) wprowadziła egzamin konkursowy na aplikację komorniczą, który organizowany jest od 2008 roku. Egzamin ten przeprowadzany jest – tak samo, jak w przypadku egzaminów wstępnych na aplikację adwokacką, radcowską i notarialną – w formie testu jednokrotnego wyboru. Już od pierwszego egzaminu na aplikację komorniczą test obejmuje 150 pytań.

W odróżnieniu jednak od egzaminów wstępnych na aplikację adwokacką, radcowską i notarialną, na aplikację komorniczą początkowo dostawał się kandydat, który uzyskał z egzaminu minimum
90 punktów. Ustawa deregulacyjna wyrównała próg punktowy konieczny do uzyskania pozytywnego wyniku egzaminu na aplikację komorniczą z progiem obowiązującym przy egzaminach na aplikację adwokacką, radcowską i notarialną. Liczba punktów gwarantująca pozytywny wynik egzaminu została zwiększona z 90 do 100. Na wzór zasad obowiązujących przy egzaminach na aplikację adwokacką, radcowską i notarialną, wprowadzono też obowiązek publikowania na 90 dni przed egzaminem wykazu aktów prawnych, mogących stanowić podstawę pytań egzaminacyjnych.

Forma testowa egzaminów wstępnych na aplikacje prawnicze, biorąc pod uwagę liczbę osób zainteresowanych corocznie rozpoczęciem aplikacji (8-10 tys. kandydatów), wydaje się najbardziej dostępną postacią egzaminu. Służy sprawdzeniu podstawowej wiedzy, a przede wszystkim zapewnia wszystkim kandydatom jednakowe szanse. Osoby, które nie uzyskają pozytywnego wyniku z egzaminu, mogą złożyć odwołanie do Ministra Sprawiedliwości.

Egzaminy zawodowe

Pierwotnie zasadniczym sposobem uzyskania uprawnień do wykonywania zawodu było ukończenie aplikacji zakończonej egzaminem zawodowym. Przeprowadzanie zawodowych egzaminów prawniczych leżało w wyłącznej kompetencji właściwych samorządów zawodowych.

Wyłomu w tej zasadzie dokonała ustawa z 30 czerwca 2005 r. o zmianie ustawy Prawo o adwokaturze i niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 163, poz. 1361). Wprowadziła ona zasadniczą zmianę modelu dostępu do zawodów prawniczych. Dopuściła do złożenia egzaminu bez obowiązku odbycia aplikacji osoby legitymujące się określonym poziomem wiedzy lub doświadczenia zawodowego, czyli m.in. doktorów nauk prawnych, referendarzy sądowych, czy asystentów sędziego. Tym samym ustanowiono dodatkową drogę naboru do zawodu poza aplikacją. Ponadto ustawa powierzyła przeprowadzanie egzaminów komisjom działającym przy Ministrze Sprawiedliwości i przez niego powoływanym.

Rozwiązania te zostały zakwestionowane przez Trybunał Konstytucyjny. Stwierdził on niezgodność z Konstytucją niektórych przepisów ustawy z 30 czerwca 2005 r., skutkujących pozbawieniem samorządów zawodowych wpływu na kształtowanie zakresu egzaminów oraz dopuszczeniem do wykonywania zawodu osób o niesprawdzonych umiejętnościach zawodowych.

Tylko pisemnie

Model dostępu do zawodów prawniczych i egzaminy zostały na nowo ukształtowane ustawą z 20 lutego 2009 r. o zmianie ustawy Prawo o adwokaturze, ustawy o radcach prawnych oraz ustawy Prawo o notariacie (Dz. U. Nr 37, poz. 286).

Wprowadzono rozwiązania służące ujednoliceniu zasad przeprowadzania egzaminów oraz gwarantujące ten sam poziom trudności zadań egzaminacyjnych dla wszystkich zdających, by zapewnić obiektywną i rzetelną weryfikację wiedzy kandydatów i faktyczne zrównanie szans osób aspirujących do wykonywania zawodu. Realizacji tego celu służyło m.in. powołanie centralnych zespołów do układania pytań i zadań egzaminacyjnych – jednolitych i tożsamych dla wszystkich zdających. Zmianie uległa również formuła egzaminu, przeprowadzanego odtąd wyłącznie w formie pisemnej, z jednoczesnym kodowaniem prac. Ponadto wprowadzono nowy tryb odwoławczy poprzez utworzenie komisji egzaminacyjnych II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości, jako organów powołanych do rozpoznawania odwołań od wyników egzaminów adwokackiego, radcowskiego lub notarialnego.

Bez aplikacji

Ustawa znacząco poszerzyła również katalog osób uprawnionych do przystąpienia do egzaminów bez odbycia aplikacji. Możliwość taką dodatkowo uzyskały m.in. osoby, które po ukończeniu studiów prawniczych wykonywały wymagające wiedzy prawniczej czynności bezpośrednio związane ze świadczeniem pomocy prawnej przez radcę prawnego lub adwokata. Dotyczyło to również osób zatrudnionych w urzędach organów władzy publicznej, wykonujących wymagające wiedzy prawniczej czynności związane bezpośrednio ze świadczeniem pomocy prawnej na rzecz tych urzędów.

Kolejna nowelizacja dokonana została, wspomnianą już, ustawą deregulacyjną. Na mocy znowelizowanych przepisów, z obowiązku ukończenia aplikacji przed przystąpieniem do egzaminu zwolniono kolejne kategorie osób. Przyznano to uprawnienie m.in. osobom zatrudnionym w Sądzie Najwyższym, Trybunale Konstytucyjnym lub w międzynarodowym organie sądowym, wykonującym zadania odpowiadające czynnościom asystenta sędziego. Taką możliwość uzyskały też osoby po ukończonej aplikacji legislacyjnej oraz wykonujące czynności bezpośrednio związane z tworzeniem projektów ustaw, rozporządzeń i aktów prawa miejscowego, a także osoby, które zdały egzamin komorniczy. W odniesieniu do tych kategorii uprawnionych, ustawa skróciła okres wymaganej praktyki zawodowej (z 5 do 4 lat).

Ustawa deregulacyjna wprowadziła nową instytucję zastępcy notarialnego. Dała też możliwość powołania na stanowisko notariusza bezpośrednio po uzyskaniu pozytywnego wyniku egzaminu notarialnego.

Nowelizacja zlikwidowała część testową egzaminów zawodowych, jako nieprzydatną do weryfikacji wiedzy i umiejętności praktycznych osób zdających egzamin na tym etapie. W miejsce testu wprowadzono nowe zadanie egzaminacyjne – z zakresu etyki i zasad wykonywania zawodu adwokata lub radcy prawnego. U podstaw tego rozwiązania legło przekonanie o konieczności sprawdzenia, czy aspirujący do wykonywania zawodu zaufania publicznego legitymują się odpowiednim poziomem wiedzy z zakresu powinności i obowiązków wynikających z etyki zawodowej.

Egzamin komorniczy

Istotnym zmianom na przestrzeni lat ulegał również egzamin komorniczy. Do 2010 roku organizacja tego egzaminu była wyłączną domeną samorządu. Począwszy od 2011 roku egzaminowanie przyszłych komorników ustawodawca powierzył komisjom egzaminacyjnym powoływanym w nowym kształcie przez Ministra Sprawiedliwości. W latach 2011-2013 egzamin komorniczy składał się z dwóch części – pisemnej i ustnej. Od roku 2014, wzorem innych zawodowych egzaminów prawniczych, egzamin komorniczy ma wyłącznie formę pisemną. Polega na rozwiązaniu dwóch zadań dotyczących czynności wchodzących w zakres ustawowych zadań komorników.

Kolejne nowelizacje ustawy o komornikach sądowych i egzekucji poszerzały ścieżki dostępu do zawodu poza aplikacją. Zwalniały z obowiązku odbycia aplikacji przed przystąpieniem do egzaminu m.in. prawników zatrudnionych w kancelariach adwokackich, radcowskich, czy notarialnych, przy wykonywaniu wymagających wiedzy prawniczej czynności bezpośrednio związanych ze świadczeniem pomocy prawnej przez adwokata, czy radcę prawnego lub czynności notariusza. Skróceniu uległ też okres wymaganej praktyki zawodowej takich zdających – z 5 do 3 lat.

Na komputerze

Przedstawiając zmiany dotyczące egzaminów prawniczych, nie sposób pominąć nowelizacji rozporządzeń wykonawczych Ministra Sprawiedliwości w sprawach przeprowadzania tych egzaminów. Przywołania wymaga wprowadzenie możliwości rozwiązywania zadań egzaminacyjnych przy użyciu sprzętu komputerowego (w odniesieniu do egzaminów adwokackiego, radcowskiego i notarialnego – od 2011 r.; natomiast w przypadku egzaminu komorniczego – od 2015 r.). Początkowo zadania egzaminacyjne rozwiązywane były wyłącznie odręcznie. W celu unowocześnienia formuły zdawania egzaminów, umożliwiono zdającym używanie komputerów, przy czym wybór pozostawiony jest samym zainteresowanym. Osoby przystępujące do egzaminów zawodowych, które korzystają z możliwości rozwiązywania zadań egzaminacyjnych przy użyciu sprzętu komputerowego, zobowiązane są do zapewnienia tego sprzętu we własnym zakresie. Natomiast Ministerstwo Sprawiedliwości zapewnia nośniki zawierające aplikację egzaminacyjną wyposażoną w edytor tekstu. Aplikacja ta blokuje dostęp do zasobów pamięci komputera i uniemożliwia łączność z urządzeniami zewnętrznymi.

Więcej czasu

Do roku 2013 czas egzaminu był jednakowy dla wszystkich zdających. Począwszy od tego roku wprowadzono możliwość wydłużenia czasu trwania egzaminów adwokackiego, radcowskiego i notarialnego dla osób niepełnosprawnych. Czas trwania każdej części egzaminu podlega dla nich wydłużeniu o połowę (czyli odpowiednio o 3 lub 4 godziny). Warunkiem jest przedłożenie orzeczenia potwierdzającego niepełnosprawność oraz zaświadczenia lekarskiego, które stwierdza, że osoba niepełnosprawna ma trudności w dokonywaniu czynności technicznych w trakcie egzaminu.

Magdalena_Szyma_ska_Co_nowego_w_egzaminach_prawniczychUdogodnienia dla osób niepełnosprawnych wychodzą naprzeciw ich słusznym oczekiwaniom. Pozwalają choć w części zniwelować ograniczenia wynikające ze złego stanu zdrowia tych zdających.

Podobne przesłanki legły u podstaw kolejnej nowelizacji. Przyznała ona matkom karmiącym dziecko piersią uprawnienie do skorzystania z przerwy w czasie trwania egzaminu. Rozwiązanie to, podyktowane konstytucyjną ochroną kobiety w okresie macierzyństwa, obowiązuje od 2015 roku w przypadku egzaminu notarialnego, zaś od 2016 roku – w przypadku egzaminów adwokackiego, radcowskiego i komorniczego. Wzorując się na unormowaniach Kodeksu pracy, przyznano matkom karmiącym prawo do dwóch półgodzinnych przerw. Natomiast w przypadku zdających karmiących więcej niż jedno dziecko – prawo do dwóch przerw, po 45 minut każda, które na wniosek zdającej mogą być udzielane łącznie. Wykorzystane przerwy nie podlegają wliczeniu do czasu trwania egzaminu.

Cele osiągnięte

Wszystkie opisane nowelizacje miały na celu ujednolicenie zasad przeprowadzania egzaminów. Zwiększały udział czynnika państwowego, co posłużyło wzmocnieniu obiektywizmu i transparentności egzaminów. Eliminowano wszelką uznaniowość, by zrównać szanse wszystkich kandydatów. Konsekwencją przyjętych rozwiązań jest otwarcie dostępu do wykonywania prawniczych zawodów zaufania publicznego dla osób do tego aspirujących, a w wymiarze społecznym – istotne zwiększenie dostępności pomocy prawnej. Ocena dokonywana z perspektywy lat pozwala na postawienie tezy, że cele te w znacznym stopniu zostały osiągnięte.

 Artykuł powstał we współpracy z panią sędzią Kamilą Napiórkowską-Piłat – naczelnik Wydziału do Spraw Egzaminu Adwokackiego, Radcowskiego, Notarialnego i Komorniczego w Departamencie Zawodów Prawniczych i Dostępu do Pomocy Prawnej Ministerstwa Sprawiedliwości