Zawodowe egzaminy prawnicze w orzecznictwie sądów administracyjnych

Tagi:

Kamila_Napi_rkowska-Pi_atWynik egzaminu adwokackiego, radcowskiego, notarialnego i komorniczego ustalany jest w drodze uchwały komisji egzaminacyjnej I stopnia, od której przysługuje zdającemu odwołanie do komisji egzaminacyjnej II stopnia, zaś od uchwały tej komisji – skarga do sądu administracyjnego.

Orzecznictwo sądów administracyjnych, wydawane na kanwie rozpoznawania skarg, zawiera twórcze rozwinięcie i interpretację norm ustawowych.

Weryfikacja umiejętności zawodowych

Sądy administracyjne konsekwentnie stoją na stanowisku, że celem egzaminu jest sprawdzenie przygotowania prawniczego zdających pod względem zdolności do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu. Chodzi między innymi o wiedzę z zakresu prawa i umiejętność jej praktycznego zastosowania. Zapewnienie odpowiedniej jakości przygotowania zawodowego adwokatów, radców, notariuszy i komorników ma bowiem ogromne znaczenie z uwagi na ochronę osób korzystających z pomocy prawnej.

Wykonywanie zawodu adwokata i radcy prawnego polega na świadczeniu pomocy prawnej w celu ochrony interesów mocodawcy, zaś zawodu notariusza, czy komornika – na wykonywaniu czynności notarialnych, bądź ustawowych zadań komorników. Prowadzenie takiej praktyki zawodowej wymaga posiadania odpowiedniej wiedzy teoretycznej oraz umiejętności praktycznych. Bezpieczeństwo podmiotów korzystających z takiej pomocy wymaga obiektywnego sprawdzenia kwalifikacji pretendentów do wykonywania zawodów zaufania publicznego. Potrzebne są zatem bariery uniemożliwiające dostęp do zawodu osób, które nie wykazały się niezbędną do tego wiedzą (por. wyrok NSA z dnia 16 sierpnia 2012 r., II GSK 285/12; z dnia 13 lutego 2014 r., II GSK 1835/12; z dnia 22 maja 2014 r., II GSK 293/13; z dnia 20 marca 2014 r., II GSK 1992/12; z dnia 4 marca 2014 r., II GSK 2051/12; z dnia 22 maja 2014 r., II GSK 293/13).

Ustawowe kryteria ocen

Z orzecznictwa sądów administracyjnych wynika, że stosownie do wymogów ustawowych, praca egzaminacyjna musi spełniać podstawowe wymogi formalne. Zdający ma zastosować właściwe przepisy prawa i poprawnie je zinterpretować, a problem prawny, co do istoty, winien być trafnie rozstrzygnięty, w sposób uwzględniający interes strony. Tylko praca odpowiadająca tym kryteriom może uzyskać ocenę pozytywną. Wymogi te muszą być spełnione jednocześnie, przy czym skala ocen pozwala na uwzględnienie stopnia ich spełnienia oraz wszystkich zalet i wad pracy. Stopniowalność ocen nakłada na egzaminatorów obowiązek wszechstronnego zbadania i rozważenia wpływu popełnionych przez zdającego błędów na ocenę pracy.

Gradacja błędów

Zdaniem sądów administracyjnych, popełnione błędy mają różną wagę i stąd w różny sposób wpływają na ogólną ocenę rozwiązania zadania. Nie wszystkie błędy mogą dopuszczać wartościowanie pracy w ramach pozytywnej skali ocen. Stwierdzenie błędu skutkującego nieważnością z reguły uzasadnia ocenę niedostateczną, bowiem jego ciężar gatunkowy dyskwalifikuje pracę. Za taki błąd uznano np. Kamila_Napi_rkowska_Pi_at_3sporządzenie umowy dotkniętej uchybieniem, powodującym jej nieważność z uwagi na wadliwie przyjętą reprezentację strony, co czyni umowę bezwartościową dla stron. Nieuwzględnienie interesu strony jest błędem szczególnym i dyskwalifikującym, skoro zasadniczym celem świadczenia pomocy prawnej jest ochrona interesów reprezentowanego podmiotu.

Ocenę niedostateczną mogą uzasadniać również inne wady pracy, a w szczególności ich wielość i istotność. Nawet poprawne rozwiązanie zadania pod względem prawa materialnego i formalnym, które jednak nie uwzględnia interesu reprezentowanej przez zdającego strony, świadczy o braku przygotowania do należytego wykonywania zawodu. Tożsama sytuacja zachodzi wówczas, gdy zaproponowane rozwiązanie nie spełnia kryterium poprawności formalnej czy materialnoprawnej. Taka praca nie odpowiada kryteriom ustawowym i nie może być oceniona pozytywnie (por. wyrok NSA z dnia 14 grudnia 2011 r., II GSK 695/11; z dnia 10 grudnia 2013 r., II GSK 1291/12; z dnia 10 grudnia 2013 r., II GSK 1340/12; z dnia 27 lutego 2014, II GSK 1987/12; z dnia 11 marca 2014 r.,II GSK 40/13; z dnia 6 maja 2015 r., II GSK 873/14).

Obowiązek działania z urzędu

Sądy administracyjne podkreślają, że istota i charakter egzaminu obligują zdających do dostrzeżenia i podniesienia wszystkich istotnych problemów występujących w zadaniu, poprawnego zredagowania zarzutów i wniosków oraz należytego ich uzasadnienia. Skoro zdanie egzaminu ma uprawniać do wykonywania zawodu, sposób rozwiązania przyjęty przez egzaminowanego winien odpowiadać wymogom przepisów prawa. Tak, aby przyjęte rozwiązanie hipotetycznie mogło funkcjonować w obrocie prawnym jako środek skuteczny i maksymalnie zabezpieczający interesy reprezentowanej strony.

Stąd niesłuszna jest argumentacja zdających, którzy bagatelizują popełnione przez siebie błędy, wskazując, że sąd II instancji i tak ma obowiązek działania z urzędu, choćby w kontekście tzw. bezwzględnych przyczyn odwoławczych. Takie rozwiązanie zadania nie może być uznane za prawidłowe. Rola zdającego nie sprowadza się przecież do sporządzenia apelacji, czy skargi, która zostanie przyjęta do rozpoznania przez sąd, ale polega na rozwiązaniu problemu w sposób wykazujący przygotowanie zdającego do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu (por. wyrok NSA z dnia 17 grudnia 2013 r., II GSK 1479/12; z dnia 7 kwietnia 2016 r., II GSK 2216/14).

Zakaz oceny porównawczej

Osoby składające odwołania od wyniku egzaminu często podnoszą zarzuty związane z wynikami innych zdających, argumentując, że ich prace zawierały takie same uchybienia, a mimo to zostały ocenione pozytywnie.

s_d8_WojciewskiZ orzecznictwa sądów administracyjnych wynika niezbicie, że zarzut niedokonania oceny porównawczej pracy danego skarżącego z innymi pracami jest niezasadny. Po pierwsze, twierdzenie o identyczności prac jest tylko oceną subiektywną. Nie ma dwóch identycznych prac. Sposób sformułowania zarzutów i siła argumentacji jest różna. Może się zdarzyć, że prace różnych zdających, w których są przyjęte podobne rozwiązania prawne, prezentują tak różny poziom wiedzy i umiejętności, że muszą być ocenione w różny sposób.

Po drugie, każda sprawa ma charakter indywidualny, kreowany przez unikatową treść konkretnej pracy egzaminacyjnej. Rozwiązanie zadania nigdy nie jest rozpatrywane porównawczo. Na wynik nie mogą wpłynąć okoliczności stanowiące podstawę rozstrzygnięcia w innej sprawie. Przedmiotem oceny komisji, a następnie oceny sądu administracyjnego, jest wyłącznie praca egzaminacyjna skarżącego. Tylko jej walory i wady mogą być poddane badaniu. Niezależnie od tego, nawet ewentualny błąd, jaki popełnił organ w innej sprawie, nie może w żaden sposób rzutować na ocenę pracy zdającego. Nawet zbyt łagodna, czy wręcz błędna, ocena pracy innego zdającego nie podniesie walorów ocenianej pracy i nie wyeliminuje jej błędów (wyrok NSA z dnia 27 lutego 2014 r., II GSK 1959/12; z dnia 22 maja 2014 r., II GSK 447/13; z dnia 7 kwietnia 2016 r., II GSK 2532/14).

Stopień trudności zadań

W ocenie sądów administracyjnych, trudność zadania, które było przecież takie samo dla wszystkich zdających, nie stanowi okoliczności dyskwalifikującej ocenę pracy. Istotny jest cel egzaminu, którym jest ocena sposobu rozwiązania zadania. Dokonuje się jej w kontekście umiejętności zawodowych wymaganych na stanowisku adwokata, czy radcy prawnego, do którego aspiruje zdający. Chodzi bowiem o sprawdzenie przygotowania prawniczego zdającego, pod względem zdolności do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu (por. wyrok WSA z dnia 14 września 2011 r., VIII SA/Wa 413/11).

Zadania nie dyskwalifikuje również sytuacja, gdy możliwe są różne warianty jego poprawnego rozwiązania. Zdający winien w takim przypadku podjąć w pracy polemikę jurydyczną w najszerszym, merytorycznie poprawnym zakresie. Tak, aby uwzględnić najbardziej korzystne rozwiązanie dla reprezentowanej teoretycznie strony. Rozbieżności orzeczniczo-doktrynalne zdający powinien zawsze wykorzystać na korzyść reprezentowanej strony – z różnych dopuszczalnych rozwiązań wybrać to, które najpełniej zabezpiecza jej interesy (por. wyrok WSA z dnia 6 czerwca 2011 r., VI SA/Wa 667/11; z dnia 15 czerwca 2013 r., VI SA/Wa 703/11; z dnia 12.08.2013 r., VI SA/Wa 704/11).

Sądy wskazywały również, że całkowicie niedopuszczalne jest samowolne wprowadzanie jakichkolwiek zmian do stanu faktycznego zawartego w casusie, skutkujących zmianami sytuacji prawnej stron. Stanowisko odmienne prowadziłoby do sytuacji dostosowywania casusu do wiedzy zdającego, co podważa sens egzaminu (por. wyrok NSA z dnia 22 maja 2014 r., II GSK 293/13).

Opis istotnych zagadnień

Konstancja_Rubiszewska_Uprowadzenia_rodzicielskie_zdj.WojciewskiSądy administracyjne w szeregu orzeczeń podkreślały, że kryteria oceny prac egzaminacyjnych zawarte są wyłącznie w ustawie. Opisy istotnych zagadnień, opracowywane przez zespoły przygotowujące zadania egzaminacyjne, nie tworzą nowych kryteriów ocen, a jedynie stanowią model standardowego rozwiązania zadania. Opisy są instrumentem pomocniczym o charakterze wewnętrznym, ułatwiającym dokonanie oceny. Jednakże nie został im przez ustawodawcę przyznany żaden walor normatywny (por. wyrok WSA z dnia 3 czerwca 2011 r., VI SA/Wa 595/11; z dnia 9 czerwca 2011 r., VII SA/Wa 335/11; z dnia 25 listopada 2013 r., VII SA/Wa 1217/13).

Tym samym, opis nie wiąże egzaminatorów dokonujących oceny pracy. Rozwiązanie zadania nie musi zatem opierać się na wykładni przepisów preferowanej przez autorów zadania lub egzaminatorów, a przyjęcie innego rozwiązania nie może z zasady determinować oceny negatywnej. Praca taka podlega ocenie w ramach ustawowej skali. Przyznanie oceny pozytywnej wymaga jednak, by z treści rozwiązania zadania wynikała znajomość przez zdającego rozbieżności orzeczniczych, czy doktrynalnych. Konieczny jest również świadomy wybór przyjętej koncepcji rozwiązania, najpełniej uwzględniającej interes reprezentowanej strony.

Gdy zawiódł komputer

W przepisach wykonawczych przyjęto rozwiązanie, zgodnie z którym zdający ponosi ryzyko związane z użyciem własnego sprzętu komputerowego i zainstalowanego na nim oprogramowania. Z orzecznictwa sądów administracyjnych wynika, że ryzyko to obejmuje wszystkie okoliczności i przyczyny powodujące brak możliwości rozwiązania zadania przy użyciu tego sprzętu. Ocenie podlega „rozwiązanie” każdego z zadań. Materiałem dowodowym dla ustalenia wyniku egzaminu są zatem wyłącznie prace egzaminacyjne zdających o ostatecznej treści. W wypadku rozwiązywania zadań za pomocą własnego sprzętu komputerowego – w ich wydrukowanej wersji.

Na potrzeby egzaminu nie wystarczy wirtualne rozwiązanie zadania, poprzez napisanie go na komputerze. Konieczne jest złożenie pracy podlegającej ocenie. Jeśli praca taka nie zostanie przedstawiona i nie ma możliwości jej wydrukowaniaani odzyskania, komisja egzaminacyjna pozbawiona jest możliwości oceny. Niemożność dokonania takiej oceny, a tym samym sprawdzenia przygotowania prawniczego zdającego, oznacza brak podstaw do wystawienia oceny pozytywnej za daną część egzaminu. A to determinuje negatywny wynik całego egzaminu (por. wyrok WSA z dnia 29 czerwca 2012 r., VI SA/Wa 710/12; z dnia 14 marca 2013 r., VI SA/Wa 2522/12).

Przedstawione zapatrywania sądów administracyjnych, w sprawach dotyczących problematyki zawodowych egzaminów prawniczych, stanowią twórcze rozwinięcie norm ustawowych. Rozważania i oceny wyrażone w uzasadnieniach orzeczeń są wskazaniem, jak rozumieć i interpretować przepisy.