Alimenty międzynarodowe

Tagi: ,

Monika_Bieniek_Ciarci_skaCzy instytucjami uprawnionymi do otrzymywania zwrotu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych od dłużników zamieszkałych na terytorium państw obcych mogą być polskie ośrodki pomocy społecznej?

Z dotychczasowej praktyki prawnej wynika, iż status polskich ośrodków pomocy społecznej (gminnych, miejskich) na mocy obowiązującej ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów 1 nie jest tożsamy ze statusem instytucji zagranicznych, które skutecznie odzyskują wypłacone świadczenia alimentacyjne na mocy obowiązującego na terytorium Unii Europejskiej Rozporządzenia Rady (WE) nr 4/2009 z dnia 18 grudnia 2008r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń oraz współpracy w zakresie zobowiązań alimentacyjnych 2.

Jak być powinno

Opisana sytuacja, niezwykle krzywdząca dla polskich instytucji pomocowych, pełniących istotną rolę wsparcia socjalnego, jest przede wszystkim pokłosiem braku odpowiednich uregulowań krajowych mogących mieć szersze odniesienie do transgranicznych postępowań dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, a więc przede wszystkim międzynarodowego dochodzenia roszczeń alimentacyjnych przez te instytucje na rzecz małoletnich wierzycieli reprezentowanych przez przedstawicieli ustawowych, bądź też pełnoletnich wnioskodawców pozostających w niedostatku, niezdolnych do samodzielnego utrzymania się w dorosłym życiu spowodowanego przez choroby, niepełnosprawność czy wręcz przeciwnie, kontynuowanie nauki w pełnym wymiarze do ukończenia 25 roku życia, w celu podniesienia wykształcenia, a co za tym idzie zapewnienia sobie lepszego startu na przyszłość. Takie postępowania prowadziłyby do zwrotu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych w miejsce alimentów należnych od dłużników alimentacyjnych zamieszkałych za granicą.

Podkreślenia wymaga fakt, iż charakter wypłacanego świadczenia zarówno w Polsce jak i w innych państwach nie przedstawia znaczących różnic. Jest ono wręcz przeciwnie postrzegane, jako równowartościowe wsparcie osób, które z uwagi na podobne warunki i okoliczności bytowe są uprawnione do jego otrzymywania. Differentia specifica opiera się więc w głównej mierze na możliwościach finansowych państwa wspierającego.

Wysokość świadczeń, jaką odzyskują w ten sposób organy zagraniczne jest uwarunkowana od literalnego wskazania w tytule wykonawczym w postaci orzeczenia zagranicznego – w przypadku naszego kraju – polskiego wyroku tudzież ugody sądowej, kwoty zasądzonych alimentów na rzecz dzieci zobowiązanego do alimentacji dłużnika przebywającego na terytorium innego państwa. Co ważne, przyznane przez zagraniczną instytucję świadczenie alimentacyjne wypłacane w miejsce należnych alimentów nie może podwójnie obciążać dłużnika alimentacyjnego, tzn. że w tożsamym okresie jeśli wierzyciel pobierał zaliczkę alimentacyjną z państwa, w którym obecnie przebywa, a jednocześnie dostawał od polskiego organu egzekucyjnego bądź od zobowiązanego do alimentacji bezpośrednio wpłaty tytułem alimentów będzie zobowiązany do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Jednakowoż dłużnikowi przysługuje także powództwo przeciwegzekucyjne.

Ktoś jednak może

Państwem przodującym w odzyskiwaniu wypłaconych świadczeń3 jest Szwecja. Försäkringskassan, znana inaczej jako Szwedzka Kasa Ubezpieczeń lub Szwedzka Agencja ds. Ubezpieczeń Społecznych niejako wstępuje w prawa dziecka dzięki specjalnej ustawie krajowej.

Polskie wierzycielki z roku na rok coraz liczniej wyjeżdzające za granicę bardzo chętnie ubiegają się o świadczenia przyznawane przez tą instytucję, z uwagi na fakt, iż wypłacana w ten sposób zaliczka alimentacyjna, co miesięcznie w stałej kwocie (od października ubiegłego roku – 1573 korony szwedzkie, poprzednio odpowiednio 1273 i 1173 korony szwedzkie) stanowi istotną część wsparcia budżetu domowego.

Stąd też zaobserwować można stały już trend, iż przedstawiciele ustawowi małoletnich niezwłocznie po przybyciu na terytorium Królestwa Szwecji rejestrują swój pobyt, wskazując, iż dzieci pozostają pod ich stałą opieką i tworzą część gospodarstwa domowego (warunek nieodzowny przyznania wsparcia), podpisują wniosek egzekucyjny uprawniający szwedzki organ (występujący w podwójnej roli, jako organ centralny w myśl Rozporządzenia 4/20094 i instytucja wypłacająca świadczenia alimentacyjne – zgodnie z uregulowaniami szwedzkiego Kodeksu Ubezpieczeń) do otrzymywania zwrotu wypłaconej zaliczki alimentacyjnej na własny rachunek bankowy.

Monika_Bieniek-Ciarci_ska__Alimenty..Dodatkowym warunkiem jest przekazanie polskiego tytułu wykonawczego opatrzonego klauzulą wykonalności za pośrednictwem zagranicznego i polskiego organu centralnego (odpowiednio Försäkringskassan i Ministerstwo Sprawiedliwości RP) bądź wskazanie, który organ egzekucyjny prowadzi na jego podstawie postępowanie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przeciwko zobowiązanemu do alimentacji.

W przypadku, gdy w orzeczeniu kwota zasądzonych alimentów przewyższałaby kwotę wypłacanego świadczenia przez instytucję zagraniczną, nadwyżka jest przekazywana bezpośrednio uprawnionemu wierzycielowi.

Stała niewiadoma

Często podnoszone kwestie przyłączania się ośrodków pomocy społecznej (OPS) oraz centrów pomocy rodzinie (CPR) z opartymi o art. 565 i art. 536 Rozporządzenia wnioskami do podobnych postępowań budziło jak dotąd szereg wątpliwości. Podnoszono kwestie dokonywania tłumaczeń, zasadności wskazywania rachunku bankowego, sposobu i trybu przekazywania wniosków za granicę czy też wyglądu formularzy i pism, które miałyby być przekazywane do innych państw. Z pewnością wzory formularzy, które zostały utworzone na potrzeby Rozporządzenia 4/2009 mogłyby zostać potraktowane jako uniwersalne, pod warunkiem, iż OPSy zyskałyby status instytucji publicznej w trybie art. 647. Jednakże, w Rozporządzeniu wykonawczym Komisji (UE) nr 1142/2011 z dnia 10 listopada 2011 r. ustanawiającym załączniki X i XI do rozporządzenia Rady (WE) nr 4/2009 w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń oraz współpracy w zakresie zobowiązań alimentacyjnych wciąż brak polskich instytucji. Wynika to przede wszystkim z faktu, iż krajowe uregulowania prawne wymagają głębokiej reformy. Prawo wspólnotowe we wspominanym powyżej art. 64 Rozporządzenia 4/2009 przyznaje instytucjom publicznym prawo do występowania z wnioskiem o uznanie i stwierdzenie wykonalności orzeczeń lub o ich wykonanie, przy czym należy pamiętać, iż instytucje te mogą występować w imieniu osoby fizycznej, której przysługuje świadczenie alimentacyjne, jednakowoż w imieniu własnym, gdy powstają roszczenia, co do zwrotu wypłacanego przez siebie świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Podobne uregulowanie występuje na gruncie Konwencji haskiej o międzynarodowym dochodzeniu alimentów na rzecz dzieci i innych członków rodziny sporządzonej dnia 23 listopada 2007 r.8 Podkreślenia wymaga fakt, iż oba akty prawne pozostawiają prawu państw członkowskich swobodę uregulowania zasad działania instytucji publicznych. O tym założeniu stanowi zarówno art. 64 ust. 2 Rozporządzenia9 jak i art. 36 ust. 2 10 Konwencji in fine.

Problem statusu OPS-ów

W Polsce nie budzi wątpliwości fakt, iż podmiotami, które wypłacają świadczenia alimentacyjne, są ośrodki pomocy społecznej, których uprawnienie do działania w tym charakterze uregulowane zostało we wspomnianej już na wstępie ustawie z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.

To właśnie art. 27 ust. 1 ustawy stanowi, że „dłużnik alimentacyjny jest obowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.”

Karolina_Szwarc_Najwa_niejsze_jest_dobro_dziecka_(2)W związku z powyższym można by odnieść wrażenie, iż w rozumieniu Rozporządzenia czy Konwencji zwłaszcza w odniesieniu do art. 64 ust. 3 i 36 ust. 3 odpowiednio, polskie ośrodki pomocy społecznej nie są niczym innym jak właśnie instytucjami publicznymi uprawionymi do dochodzenia zwrotu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych.

Jednak należy pamiętać, iż wspomniane przepisy odnoszą się do dwojako rozumianych orzeczeń dotyczących zobowiązanego do alimentacji dłużnika, z jednej strony wydanych na wniosek instytucji publicznej uprawnionej do zwrotu wypłaconych świadczeń, z drugiej zaś orzeczeń dotyczących relacji wierzyciel – dłużnik, w zakresie, w jakim obejmują one świadczenia wypłacone temu pierwszemu zamiast należnych alimentów.

Powstaje więc problem rozwiązania prawnego, w szczególności w obszarze statusu OPS-ów i charakteru ich funkcjonowania. Polskie ośrodki pomocy społecznej zgodnie z obowiązującym prawem krajowym nie wydają orzeczeń, te „zarezerwowane” są dla sądów, a przyznawane przez nie świadczenia alimentacyjne są decyzjami administracyjnymi (decyzja organu właściwego dla miejsca zamieszkania wierzyciela ubiegającego się o przyznanie takiej formy pomocy).

Brak odpowiedzi

Dopuszczalność uznania takich decyzji za prawnie tożsame z decyzjami wydawanymi przez organy administracyjne państw członkowskich właściwe w sprawach dotyczących zobowiązań alimentacyjnych jest obecnie niemożliwa w rozumieniu art. 2 ust. 2 Rozporządzenia. Rzeczpospolita Polska jak dotąd nie zgłosiła żadnych organów do Załącznika X Rozporządzenia, ze względu na fakt, iż powstałe w ten sposób decyzje nie miały i wciąż nie nabyły statusu orzeczeń alimentacyjnych. Podobna sytuacja ma miejsce na gruncie art. 19 ust. 3 lit. a) i b) Konwencji. Podstawą działania w tym zakresie pozostają więc w dalszym ciągu orzeczenia sądowe. Ustawa z dnia 24 lipca 2015 r. 11 nic w tym zakresie nie zmieniła, mimo iż zmiany te były głęboko pożądane.

Jednocześnie, wydaje się, iż tylko jedna kwestia mogłaby nie budzić większych kontrowersji, a więc mając na uwadze fakt, iż skoro kompetencje organów centralnych zostały w Polsce na mocy art. 71 Rozporządzenia podzielone pomiędzy Ministerstwo Sprawiedliwości (organ centralny właściwy do przyjmowania wniosków z zagranicy) oraz sądy okręgowe (organy wyznaczone do wykonywania zadań organu centralnego, określonych w art. 51 wymienionego Rozporządzenia, w zakresie przekazywania wniosków i podejmowania wszelkich właściwych działań w odniesieniu do nich 12 ) wydaje się słusznym założenie, iż w przypadku przyłączenia OPS-ów do postępowania egzekucyjnego za granicą to właśnie sądy okręgowe pośredniczyłyby w przekazywaniu ich wniosków za granicę. Wciąż jednak brakuje odpowiedzi na szereg powyżej postawionych pytań, które z pewnością nie są enumeratywnym katalogiem.

Związane ręce sędziów

Dotychczas nie jest znany przypadek odrzucenia wniosku złożonego przez OPS przez sąd okręgowy zarządzeniem bądź decyzją, który by niejako skreślił nadzieje i starania tych instytucji wsparcia socjalnego w drodze do dochodzenia zwrotu wypłaconych świadczeń w miejsce zasądzonych alimentów.

Organy gmin uzasadniają swoje uprawnienie do składania wniosków treścią art. 64 Rozporządzenia w zw. z art. 27 ust. 3, art. 27 ust. 3a oraz 27 ust. 8 wspomnianej już ustawy o pomocy osobom uprawionym do alimentów, a sądy mają „związane ręce” podyktowane przedłużającym się oczekiwaniem na konkretne zmiany legislacyjne.

Szczegółowa analiza ustawy z dnia 24 lipca 2015 r. oraz uzasadnienia jej projektu nie zawiera odniesienia do międzynarodowych postępowań egzekucyjnych prowadzonych na podstawie Rozporządzenia 4/2009, Konwencji haskiej z 2007 r., Konwencji nowojorskiej z 1956 r. oraz umów dwustronnych i wzajemności faktycznej. Należy bowiem podkreślić, iż art. 27 ust. 3a, jako podstawa do przyłączenia się ośrodków pomocy społecznej do już toczącego się postępowania egzekucyjnego w celu zaspokojenia roszczeń osoby uprawnionej do alimentów odnosi się wyłącznie do krajowego porządku prawnego.

Troska o obywatela

Brak szczegółowych wytycznych w tym zakresie powinien zostać w trybie pilnym uregulowany. Bez pochylania się nad tym problemem i wprowadzenia konkretnych rozwiązań polskie organy pomocy społecznej nie będą miały przez długi czas możliwości ubiegania się o zwrot wypłaconych świadczeń alimentacyjnych w sytuacji, gdy osoba zobowiązana do alimentacji przebywa na terytorium państwa członkowskiego UE lub będącego stroną Konwencji.

Oczywistym wydaje się rozwiązanie, iż organ pomocy społecznej mógłby występować do sądu z roszczeniem zwrotnym w stosunku do dłużnika alimentacyjnego. Takie rozstrzygnięcie miałoby już charakter orzeczenia sądowego. Wydaje się jednak, iż kolejna nowelizacja ustawy powinna taką procedurę pozostawiać jako ostateczność, biorąc pod uwagę fakt, iż wierzyciel dysponuje jednak już zwymiarowaną decyzją, którą można byłoby wykorzystać bez dodatkowych długotrwałych postępowań sądowych. Odzyskane przez ośrodki pomocy społecznej pieniądze z pewnością posłużyłyby jako pomoc kolejnym osobom znajdującym się w ciężkiej sytuacji bytowo-materialnej. Polska nie może w tym zakresie znacząco odbiegać na arenie międzynarodowej od innych państw, bowiem troska o obywatela w naszym kraju jest dobrem najwyższym, niezwykle cennym i pożądanym, które podlega specjalnej ochronie.

PRZYPISY:

1. Dz. U. z 2016 r. poz. 169, 195 ze zm.;
2. Dz. U. L 131 z 18.05.2011 r. s. 26.
3. Do wysokości kwoty wskazanej w polskim tytule wykonawczym.
4. Art. 49 ust. 3 Rozporządzenia 4/2009 stanowi, że „informacje o wyznaczeniu organu centralnego lub organów centralnych, o danych kontaktowych tych organów, a w odpowiednich przypadkach – o zakresie ich zadań zgodnie z ust. 2, są przekazywane przez państwo członkowskie Komisji zgodnie z art. 71.”
5. Dostępne kategorie wniosków na gruncie Rozporządzenia 4/2009.
6. Wnioski o podjęcie szczególnych działań.
7. Punkt 8.2 wniosku sporządzanego na Załączniku VI do Rozporządzenia 4/2009.
8. Dz. U. UE. L. 2011.93.9.
9. „Uprawnienie instytucji publicznej do działania w imieniu osoby fizycznej, której należne są świadczenia alimentacyjne, lub do wystąpienia o zwrot należności z tytułu świadczeń wypłaconych wierzycielowi zamiast świadczeń alimentacyjnych, określa prawo, któremu podlega działanie tej instytucji.”
10. „Uprawnienie instytucji publicznej do działania w imieniu osoby fizycznej, której należne są świadczenia alimentacyjne, lub do dochodzenia zwrotu świadczeń spełnionych na rzecz wierzyciela zamiast świadczeń alimentacyjnych regulowane jest przez prawo, któremu podlega dany organ.”
11. Ustawa z dnia 24 lipca 2015 r. o zmianie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. 2015 poz. 1302).
12. Wykaz 6 Informacji Państw Członkowskich UE (Dz. Urz. UE C 38 z 4.02.2015 r., str. 14); Informacje, o których mowa w art. 71 ust.1 Rozporządzenia Rady nr 4/2009 zostały zawarte w notyfikacji Rzeczypospolitej Polskiej do Rozporządzenia z dnia 29 czerwca 2011 r.