Międzynarodowe adopcje rodzinne

Tagi: ,

Leszek_Kuziak_zdj.2Czy do transgranicznego przysposobienia pasierba przez ojczyma lub macochę można stosować Konwencję o ochronie dzieci i współpracy w dziedzinie przysposobienia międzynarodowego sporządzoną w Hadze 29 maja 1993 roku?

Polska jest stroną tej Konwencji od 1 października 1995 r. Tekst Konwencji został opublikowany w Dz. U. z 2000 r. Nr. 39, poz. 448 i 449. Sprostowania błędu w tłumaczeniu Konwencji dokonano w Dz. U. z 2002 r. Nr 1, poz. 17. Z jej pierwszego artykułu wynika, że ma ona na celu:

  • stworzenie zabezpieczeń gwarantujących, iż przysposobienia międzynarodowe są dokonywane w najlepszym interesie dziecka i z poszanowaniem jego fundamentalnych praw, uznanych w prawie międzynarodowym;
  • stworzenie systemu współpracy między umawiającymi się państwami w celu zapewnienia korzystania z tych zabezpieczeń, a tym samym zapobiegania uprowadzeniu i sprzedaży dzieci oraz handlowaniu nimi;
  • zapewnienie uznawania w umawiających się państwach przysposobień dokonanych zgodnie z Konwencją.

Konwencja nie zawiera norm jurysdykcyjnych, chociaż może to pozornie sugerować art. 2 ust. 1. Podobnie, konwencja nie wskazuje norm prawa materialnego, które sąd orzekający w sprawie o przysposobienie powinien zastosować. Norm jurysdykcyjnych, jak również norm kolizyjnych, nie zawiera inny, wielostronny akt prawa międzynarodowego, a mianowicie Europejska Konwencja o przysposobieniu dzieci, sporządzona w Strasburgu 24 kwietnia 1967 roku (Dz. U. z 1999 r. Nr 99, poz. 1157 i 1158). Z kolei rozporządzenie Rady (WE) nr 2201/2003 O jurysdykcji oraz uznawaniu i wykonywaniu orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, uchylające rozporządzenie nr 1347/2000 (Dz. U. UE. z 2003 r., 338/1) oraz Konwencja haska z 19 października 1996 r. o jurysdykcji, prawie właściwym, uznawaniu, wykonywaniu i współpracy w zakresie odpowiedzialności rodzicielskiej oraz środków ochrony dzieci (Dz. U. z 2010 r. Nr 172, poz. 1158 i 1159) nie znajdują zastosowania w sprawach o przysposobienie. Sprawy te są bowiem wyłączone z ich zakresów przedmiotowych. Wynika to z art. 1 ust. 3 lit. b rozporządzenia oraz art. 4 lit. b Konwencji haskiej z 1996 r.

Kiedy stosuje się Konwencję

Wobec nieobowiązywania w Polsce innej wielostronnej umowy regulującej wymienione powyżej zagadnienia, norm jurysdykcyjnych i kolizyjnych w międzynarodowych sprawach o przysposobienie dziecka należy poszukiwać w umowach dwustronnych, w których Polska jest stroną, jeśli do przedmiotu jej regulacji zostały włączone sprawy o przysposobienie. Przykładem takiej umowy, w której jurysdykcja oraz właściwość prawa materialnego znajdują uregulowanie jest umowa między Polską a Ukrainą o pomocy prawnej i stosunkach prawnych w sprawach cywilnych i karnych (Dz. U. z 1994 r. Nr 96, poz. 465 i 466). W przypadku braku umowy dwustronnej, lub gdy taka umowa nie reguluje poruszonych tu kwestii, w odniesieniu do jurysdykcji zastosowanie znajdzie art. 11064 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego (j.t. Dz. U. z 2014 r. poz. 101 ze zm.), natomiast o właściwości prawa materialnego rozstrzygają w takim przypadku normy art. 57 i 58 polskiego Prawa prywatnego międzynarodowego (j. t. Dz. U. z 2015 r. poz. 1792).

Zakres przedmiotowy Konwencji haskiej określa artykuł 2 ust. 1. Wynika z tego przepisu, że konwencję stosuje się w przypadku, kiedy dziecko mające zwykły pobyt w jednym umawiającym się państwie (państwo pochodzenia) zostało, jest lub będzie wywiezione do innego umawiającego się państwa (państwo przyjmujące). Innym przypadkiem stosowania Konwencji jest przysposobienie dziecka w państwie pochodzenia przez małżonków (lub osobę) mających zwykły pobyt w państwie przyjmującym, albo podjęcie działań w celu takiego przysposobienia w państwie przyjmującym lub w państwie pochodzenia. Według art. 2 ust. 2, Konwencja odnosi się jedynie do tych przysposobień, które tworzą stosunek pokrewieństwa, jaki istnieje między rodzicami a dzieckiem.

Artykuł 2 ust.1 Konwencji znajduje zastosowanie w różnych przypadkach, a mianowicie:

  • gdy przysposobienie zostanie orzeczone albo w państwie pochodzenia dziecka albo w państwie przyjmującym dziecko, zanim dziecko zostanie przemieszczone do państwa przyjmującego z państwa, w którym ma zwykły pobyt;
  • gdy dziecko jest już przemieszczone do państwa przyjmującego, ale sprawa o przysposobienie jest prowadzona w państwie pochodzenia dziecka albo w państwie, do którego zostało przemieszczone;
  • dziecko jest przemieszczane do państwa przyjmującego, chociaż ani w państwie przyjmującym, ani w państwie pochodzenia dziecka nie toczy się jeszcze sprawa o przysposobienie1.

Konwencja haska znajduje zastosowanie, tylko w przypadku kiedy nie nastąpiła jeszcze zmiana miejsca zwykłego pobytu dziecka z państwa jego pochodzenia na państwo przyjmujące, choć dziecko może już w tym państwie przebywać. Natomiast przepisów Konwencji nie stosuje się w sytuacji, kiedy dziecko uzyskało miejsce zwykłego pobytu w państwie przyjmującym, a utraciło miejsce zwykłego pobytu w państwie pochodzenia.

Centrum życiowe

Do zmiany miejsca zwykłego pobytu dziecka dochodzi wówczas, gdy przebywa ono w państwie przyjmującym od dłuższego czasu (niekiedy nawet w domu przysposabiającego ojczyma lub macochy), przystosowało się do nowych warunków życia, a miejsce jego osiedlenia się w ,,nowym” państwie stało się jego centrum życiowym. Sytuacja utraty przez dziecko zwykłego pobytu w państwie pochodzenia, nie oznacza, że w tym państwie, nie może się toczyć postępowanie o jego przysposobienie, jeśli pozwala na to prawo wewnętrzne tego państwa. W bardzo wąskim zakresie czyni to art. 11064 pkt 2 KPC. Jednak w takim przypadku Konwencja haska nie znajdzie zastosowania.

W konsekwencji, orzeczenie o przysposobieniu dziecka wydane w trybie prawa krajowego nie zostanie potwierdzone zaświadczeniem przewidzianym w art. 23 Konwencji. Nie będzie też podlegało automatycznemu uznaniu w państwie przyjmującym na zasadach określonych w art. 23-27 Konwencji, lecz w oparciu o przepisy prawa krajowego państwa przyjmującego, które dla skuteczności orzeczenia mogą wymagać przeprowadzenia w tym celu oddzielnego postępowania o uznanie. W takim też przypadku nie znajdują zastosowania przepisy Konwencji haskiej objęte rozdziałami II, III i IV.

Przysposobienie dziecka

Nie może podlegać kwestii, że Konwencja haska swym zakresem podmiotowym obejmuje przysposobienie pasierba przez ojczyma lub macochę. Wynika to z użytej w art. 2 ust.1 frazy ,,po jego przysposobieniu w państwie pochodzenia przez małżonków lub osobę mających w państwie przyjmującym zwykły pobyt”. Potwierdza to także inna fraza zawarta w art. 29 Konwencji, która ma następujące brzmienie: ,,chyba że przysposobienie ma miejsce między członkami rodziny”.

edukacyjna_misja_s_dzi_wProcedura poprzedzająca przysposobienie w takim przypadku rozpoczyna się od organu centralnego państwa przyjmującego. Zgodnie z art. 14 Konwencji, osoba zamierzająca przysposobić pasierba powinna wystąpić do organu centralnego państwa swego miejsca zwykłego pobytu lub organu upoważnionego w tym państwie na podstawie art. 13 Konwencji o dokonanie ustaleń, o jakich jest mowa w art. 15 ust.1 Konwencji. Jeśli ten organ uzna, że osoba (wnioskodawca) posiada kwalifikacje i jest zdolna do dokonania przysposobienia pasierba, sporządza stosowne sprawozdanie. Powinno ono zawierać elementy wymienione w art. 15 ust. 1. Zgodnie z art. 15 ust. 2 sprawozdanie należy przesłać do organu centralnego państwa pochodzenia dziecka.

Z kolei organ centralny państwa pochodzenia dziecka przeprowadza ustalenia uregulowane art. 16 ust. 1 Konwencji. Na podstawie tych ustaleń, organ centralny sporządza sprawozdanie zawierające informacje na temat dziecka i jego sytuacji socjalnej, o jakich jest mowa pod literą a i b art. 16 oraz upewnia się, że uzyskano zgody na przysposobienie dziecka ze strony jego rodziców i samego dziecka, określone w art. 4 Konwencji. Należy zaznaczyć, że sprawozdanie wymienione w art. 16 lit. a może sporządzić organ centralny wyznaczony na potrzeby Konwencji lub organ upoważniony do tej czynności na podstawie art. 13 Konwencji. Natomiast odebrania zgód od wymienionych osób może dokonać tylko organ centralny. Wniosek taki wynika z art. 22 ust. 1 Konwencji i użytej w nim frazy ,,…zadania powierzone w niniejszym rozdziale organowi centralnemu mogą być wykonywane…”. Odebranie zgód przewidziane jest w rozdziale II, a nie w rozdziale IV do którego należy art. 22 ust 1.

Nadrzędne dobro

Dopiero po dokonaniu czynności wynikających z art. 16 pkt a-c Konwencji, organ centralny pochodzenia dziecka lub inny upoważniony organ tego państwa stwierdza na podstawie art. 16 lit. d, że przewidywane umieszczenie pasierba u wnioskodawcy leży w nadrzędnym interesie dziecka.

Kolejnym krokiem – zgodnie z art. 16 ust. 2 Konwencji – będzie przekazanie sprawozdania oraz pisemnych zgód do organu centralnego państwa przyjmującego. Tam przekazuje się również, wraz z uzasadnieniem, decyzję (lub orzeczenie) organu centralnego (albo organu upoważnionego) o stwierdzeniu, że umieszczenie pasierba u wnioskodawcy leży w nadrzędnym interesie pasierba.

Nie kończy to postępowania poprzedzającego przysposobienie, ponieważ ostateczną decyzję o powierzeniu dziecka przyszłemu przysposabiającemu, organ centralny państwa pochodzenia podejmie po spełnieniu jeszcze dodatkowych wymogów przewidzianych art. 17 lit. a-d.

Spełnienie przesłanek przewidzianych w art. 17 Konwencji (poza spełnieniem innych przesłanek wymienionych w art. 15-16) otwiera drogę do wydania przez sąd orzeczenia o przysposobieniu pasierba przez ojczyma lub macochę, zgodnie z przepisami Konwencji haskiej. Tylko po przeprowadzeniu takiego postępowania, sąd orzekający przysposobienie może wydać zaświadczenie przewidziane
art. 23 ust. 1, potwierdzające zgodność tego przysposobienia
z Konwencją.

PRZYPISY:

1. Explanatory Report on the Convention on Protection of Children and Cooperation in Respect of Intercountry Adoption drawn up by G. Parra-Aranguren; The Hague Conference on International Private Law, pkt 74.