Przyjazne pokoje przesłuchań

Tagi:

Maria_PawlickaDobre funkcjonowanie wymiaru sprawiedliwości zależy od wielu czynników. O ile powszechnie wiadomo, jak na sprawność postępowania wpływa dobre przygotowanie sędziów, prokuratorów czy profesjonalnych pełnomocników, to jeszcze nie w pełni docenia się rolę świadków, którzy w większości spraw nadal stanowią główne źródło dowodowe.

Powszechnie wiadomo, że osoby uczestniczące w postępowaniach sądowych raczej nie są z tego zadowolone. Wiąże się to nie tylko z koniecznością poświęcenia czasu, a często z niedogodnościami związanymi z dojazdem, ale przede wszystkim z tym, że stawienie się w sądzie i złożenie zeznań jest dużym przeżyciem. Warto podejmować starania, by zminimalizować stres związany z udziałem w postępowaniu, ponieważ wpływa on na wartość zeznań świadków. Szczególnie dotyczy to dzieci, których przesłuchanie okazuje się w niektórych sprawach konieczne.

Dobre warunki dla dzieci

W ostatnich latach Ministerstwo Sprawiedliwości podejmowało działania mające na celu tworzenie dobrych warunków przesłuchiwania dzieci. Wchodząc w skład Koalicji na Rzecz Przyjaznego Przesłuchiwania Dzieci, powstałej z inicjatywy Fundacji Dzieci Niczyje (obecnie Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę), Ministerstwo propagowało tworzenie specjalnych pomieszczeń – tzw. przyjaznych pokoi przesłuchań, z przeznaczeniem do odbierania zeznań od najmłodszych uczestników postępowań. W dużym uproszczeniu można powiedzieć, że przesłuchanie dzieci w miejscu innym niż sala sądowa jest korzystniejsze zarówno dla przesłuchiwanego dziecka, jak i organu, na potrzeby którego jest wykonywana ta czynność.

Ustawodawca dostrzegł zalety tego rozwiązania, czego wyrazem była nowelizacja Kodeksu postępowania karnego dokonana ustawą z 13 czerwca 2013 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz ustawy – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2013 r., poz. 849). Nowela wprowadziła po raz pierwszy do polskiego systemu prawnego obowiązek przesłuchiwania małoletnich świadków w specjalnie przystosowanych pomieszczeniach. Obowiązek ten dotyczy również – na mocy wymienionej ustawy – prowadzenia przesłuchań dorosłych pokrzywdzonych w sprawach o przestępstwa określone w art. 197-199 Kodeksu karnego.

Dla kogo przyjazne pokoje

Przesłuchanie w tych pomieszczeniach zostało uregulowane w przepisach art. 185 a - 185 d Kodeksu postępowania karnego i dotyczy kilku kategorii uczestników postępowania karnego:

1. Pokrzywdzonych, którzy w chwili przesłuchania nie ukończyli 15 lat, a ich zeznania mogą mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, w sprawach o przestępstwa:

  • popełnione z użyciem przemocy lub groźby bezprawnej,
  • przeciwko wolności,
  • przeciwko wolności seksualnej i obyczajności oraz rodzinie i opiece;

2. Pokrzywdzonych małoletnich w sprawach o przestępstwa wymienione pkt. 1, którzy w chwili przesłuchania ukończyli 15 lat, gdy zachodzi uzasadniona obawa, że przesłuchanie w innych warunkach mogłoby wywrzeć negatywny wpływ na ich stan psychiczny;

3. Świadków, którzy w chwili przesłuchania nie ukończyli 15 lat, a ich zeznania mogą mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, w sprawach o przestępstwa:

  • popełnione z użyciem przemocy lub groźby bezprawnej,
  • przeciwko wolności seksualnej i obyczajności oraz rodzinie i opiece;

4. Małoletnich świadków w sprawach o przestępstwa wymienione w pkt. 3, którzy w chwili przesłuchania ukończyli 15 lat, gdy zachodzi uzasadniona obawa, że bezpośrednia obecność oskarżonego przy przesłuchaniu mogłaby oddziaływać krępująco na ich zeznania lub wywierać negatywny wpływ na ich stan psychiczny; przesłuchanie odbywa się w formie tzw. wideokonferencji;

5. Pokrzywdzonych pełnoletnich przesłuchiwanych po raz pierwszy w charakterze świadków w sprawach o przestępstwa określone w art. 197-199 Kodeksu karnego;

6. Pokrzywdzonych wymienionych w punkcie 5, co do których nastąpiła konieczność ponownego przesłuchania w charakterze świadka, którzy ze względu na uzasadnioną obawę, że bezpośrednia obecność oskarżonego przy przesłuchaniu mogłaby oddziaływać krępująco na ich zeznania lub wywierać negatywny wpływ na ich stan psychiczny złożyli wniosek o przesłuchanie w formie tzw. wideokonferencji.

Przygotowanie przesłuchania

Poza wypadkami, gdzie zostało zaznaczone, że przesłuchanie odbywa się przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie tej czynności na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu (tzw. wideokonferencja), ma ono miejsce na posiedzeniu. Na rozprawie głównej odtwarzany jest zapis przesłuchania oraz odczytuje się protokół. Ustawodawca wyraźnie określił, kto Maria_Katarzyna_Pawlicka_Przyjazne_pokoje_przes_ucha__(2)może uczestniczyć w posiedzeniu. Warunki, jakim powinny odpowiadać pomieszczenia oraz inne kwestie związane z przygotowaniem przesłuchania, zostały określone w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 18 grudnia 2013 r. w sprawie sposobu przygotowania przesłuchania przeprowadzonego w trybie określonym w art. 185a-185c Kodeksu postępowania karnego (Dz. U. z 2013 r. poz. 1642). Ustawodawca zastrzegł, że jeżeli na obszarze właściwości sądu brak pomieszczenia spełniającego wymogi określone w rozporządzeniu, przesłuchania w trybie art. 185a-185c Kodeksu postępowania karnego można było przeprowadzać w innym miejscu, nie dłużej niż do 27 lipca 2015 r. Z przytoczonych regulacji wynika, że obecnie na obszarze właściwości każdego sądu powinny funkcjonować pomieszczenia spełanijące kryteria określone w rozporządzeniu.

Nie tylko w sądach

Rozporządzenie zawiera przepisy o charakterze organizacyjnym określające, między innymi, kto i w jaki sposób powinien przygotować świadka do przesłuchania, jak zaplanować porę i czas tej czynności (§2 – §4 rozporządzenia). Obok tych regulacji znalazły się przepisy o charakterze czysto „technicznym”, z których wynika, jakie warunki co do położenia i wyposażenia powinien spełniać pokój przesłuchań oraz pokój techniczny (§5- § 10 rozporządzenia).

Na terenie właściwości danego sądu pokój przesłuchań może być usytuowany w siedzibie sądu, prokuratury lub Policji, instytucji państwowej lub samorządowej, a także podmiotu, do którego zadań należy pomoc małoletnim lub ofiarom przestępstwa zgwałcenia. Jeżeli w żadnym z wymienionych podmiotów nie ma odpowiedniego pomieszczenia, do przesłuchania można wykorzystać pomieszczenia udostępnione przez inne podmioty pod warunkiem, że spełniają kryteria określone w rozporządzeniu.

Z funduszy norweskich

Przy okazji warto poinformować, że w roku 2015, dzięki środkom z Norweskiego Mechanizmu Finansowego, powstało 16 przyjaznych pokoi przesłuchań. W związku  z realizacją przez Ministerstwo Sprawiedliwości projektu Wzmocnienie pozycji pokrzywdzonych oraz wsparcie świadków w postępowaniu karnym ogłoszono otwarty konkurs ofert dla sądów rejonowych na sfinansowanie kosztów utworzenia pomieszczenia spełniającego wymogi określone w rozporządzeniu. Z funduszy norweskich powstały przyjazne pokoje przesłuchań w Sądach Rejonowych w Bolesławcu, Kolbuszowej, Lublin-Wschód w Lublinie z siedzibą w Świdniku, Grodzisku Wielkopolskim, Kole, Piasecznie, Nakle nad Notecią, Chodzieży, Gostyniu, Kościanie, Nowym Tomyślu, Obornikach, Rawiczu, Śremie i we Wrześni.

Wydaje się, że nie ma przeszkód, aby pomieszczenia utworzone na potrzeby przesłuchań dzieci w procesach karnych wykorzystać również w postępowaniu cywilnym. O ile kwestia udziału małoletnich pokrzywdzonych i świadków w postępowaniu karnym została już w sporym zakresie sformalizowana, to zupełnie inna sytuacja występuje w procedurze cywilnej, gdzie w pewnych czynnościach mogą również uczestniczyć osoby małoletnie. Poza zakazem dowodowym, wynikającym z art. 430 Kodeksu postępowania cywilnego, który obowiązuje w sprawach małżeńskich, małoletni mogą brać udział w dotyczących ich postępowaniach.

Prawo to wynika przede wszystkim z art. 72 ust.3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, który stanowi, że w toku ustalania praw dziecka organy władzy publicznej oraz osoby odpowiedzialne za dziecko są obowiązane do wysłuchania i - w miarę możliwości – uwzględnienia zdania dziecka.

Wysłuchanie dziecka

Wysłuchanie nie jest tożsame z przesłuchaniem, przede wszystkim jest mniej sformalizowane. Kodeks postępownia cywilnego przewiduje wysłuchanie małoletniego zarówno w postępowaniu procesowym, jak i w nieprocesowym. Wysłuchanie jest możliwe, jeżeli rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości dziecka na to pozwala. Ze względu na wymienione przesłanki, ocena zdolności dziecka do udziału w wysłuchaniu może wymagać zasięgnięcia opinii specjalisty. Wysłuchanie małoletniego dziecka w procesie reguluje art. 2161 Kodeksu postępowania cywilnego. Przepis ten ma zastosowanie w postępowaniu w celu ustalenia praw niemajątkowych, w szczególności w związku z kształtowaniem władzy rodzicielskiej w sprawach o rozwód, czy separację. Przepis art. 576 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego odnosi się do wysłuchania dziecka w postępowaniu nieprocesowym w sprawach dotyczących osoby lub majątku dziecka. Będą to, między innymi, sprawy z zakresu opieki, kształtowania władzy rodzicielskiej, czy o kontakty z małoletnim dzieckiem.

Poza salą posiedzeń

Przepisy art. 2161 i art. 576 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego nie precyzują formy dokonania tej czynności, ale wskazują, że wysłuchanie powinno odbywać się poza salą posiedzeń sądowych. Zgodnie z § 154 ust. 1 Regulaminu urzędowania sądów powszechnych, wysłuchanie małoletniego dziecka przeprowadza się, o ile jest to możliwe, w przeznaczonym i przystosowanym do tego celu pomieszczeniu. Jeśli nie ma takiego miejsca w siedzibie sądu, można przeprowadzić wysłuchanie także w spełniającym te warunki pomieszczeniu znajdującym się poza budynkiem sądu, w szczególności współpracując w tym zakresie z organizacjami pozarządowymi zajmującymi się ochroną praw dzieci. Zgodnie z § 154 ust. 2 Regulaminu urzędowania sądów powszechnych, z wysłuchania małoletniego sporządza się jedynie notatkę urzędową.