Badania pozostałości powystrzałowych

Tagi:

Zuzanna_Bro_ek-Mucha_zdj.autorkiGwałtowność przestępstw z użyciem broni palnej odciska piętno w życiu społecznym, pozostawia też ślad na osobie strzelającej. Niepowtarzalne, acz mikroskopijne pozostałości powystrzałowe odgrywają ważną rolę w ustaleniu okoliczności postrzału.

W Polsce postrzał z broni palnej nie jest główną przyczyną nagłych zgonów ludzi, niemniej, od 1990 roku, po zliberalizowaniu przepisów dotyczących jej posiadania, odnotowuje się wzrost liczby przestępstw, samobójstw i wypadków z użyciem broni palnej. Dynamika postrzału i złożone jego następstwa wymagają specyficznego, a zarazem interdyscyplinarnego badania dla celów sądowych. W sukurs idzie rozwój nauk sądowych: medycyny sądowej w zakresie balistyki ran postrzałowych, wyodrębnionej z niej ok. 100 lat temu balistyki sądowej i bronioznawstwa, a także rozwijającej się obecnie balistyki chemicznej, której celem są badania pozostałości powystrzałowych.

Skąd się biorą drobiny powystrzałowe?

W trakcie wystrzału z broni palnej lufę opuszcza pocisk oraz chmura gazów, par i drobin stałych, stanowiących produkty wybuchowych reakcji masy spłonki i ładunku miotającego oraz drobiny oddzielone z powierzchni ścianek łuski, pocisku i przewodu lufy. Noszą one miano pozostałości powystrzałowych (ang. gunshot residue – GSR), a ich skład chemiczny i właściwości zależą przede wszystkim od rodzaju materiałów użytych do produkcji amunicji.

Przedmiotem ekspertyzy sądowej są zwykle najtrwalsze pozostałości powystrzałowe: organiczne i nieorganiczne cząstki stałe. Do pierwszej grupy należą niespalone ziarna prochu strzelniczego i produkty jego spalania, a do drugiej drobiny miedzi, niklu, mosiądzu, cyny i ołowiu, pochodzące z części naboju i broni. Najbardziej charakterystyczne spośród nich – złożone z ołowiu, antymonu i baru – pochodzą ze spłonki amunicji ołowiowej. Wykazują one cechy stopienia i nagłego zestalenia w formie kulistej (na zdjęciach) na skutek ekstremalnych warunków ich formowania podczas wybuchowych reakcji składników spłonki i prochu, trwających zaledwie kilkadziesiąt mikrosekund.

Ryc_1a Ryc_1bZiarna prochu i sadza, o rozmiarach rzędu 1 milimetra, osiadają w odległości do ok. 50 – 70 cm centymetrów od wylotu lufy. Cząstki metaliczne, o rozmiarach mikrometrowych, lecz o większej gęstości, mają dalszy zasięg do około 100–120 cm od wylotu lufy. Czas utrzymywania się drobin w powietrzu na miejscu zdarzenia wynosi ok. 8 – 10 minut w związku z turbulentnym rozprężaniem gazów prochowych i wpływem lepkości powietrza na ich ruch. Może się więc zdarzyć, że na osobie, która nie była na miejscu zdarzenia w chwili strzału, lecz przybyła tam kilka minut później, osiądzie pewna liczba cząstek.

Cele poszukiwań cząstek powystrzałowych

Pozostałości powystrzałowe są związane z miejscem i czasem użycia broni palnej, a ich identyfikacja w materiale dowodowym może wspomóc rekonstrukcję zdarzenia przez wypełnienie zadań, jakimi są: powiązanie osoby z faktem użycia broni palnej, typowanie rodzaju broni i amunicji, wskazanie otworu wlotowego i wylotowego przestrzeliny, ustalanie przybliżonej odległości strzału, określenie rozkładu śladów powystrzałowych na miejscu zdarzenia, np. w kabinie samochodu, powiązanie pocisków z miejscem rykoszetowania lub tarczą pośrednią.

Do badań laboratoryjnych pobierany jest odpowiedni materiał dowodowy: stoliki z mikrośladami pobranymi od osób podejrzewanych, odzież, fragmenty tkanek i inne materiały, w których są przestrzeliny, a także łuski bądź wymazy z ich wnętrza, pociski i wymazy z lufy broni. Sąd może też przekazać biegłemu akta sprawy w celu przeprowadzenia rekonstrukcji zdarzenia lub oceny różnych jego wersji. Do badań dowodów rzeczowych wykorzystuje się techniki mikroskopii optycznej i elektronowej, mikrospektrometrię w podczerwieni, ramanowską i rentgenowską, które nie wymagają niszczących przygotowań próbki ani jej zużycia podczas analizy.

Specyficzna metoda badawcza

Ryc_1c Ryc_1dW Polsce już od 1995 roku wykonywane są ekspertyzy fizykochemiczne w kierunku charakterystycznych cząstek powystrzałowych, głównie w celu powiązania osób podejrzewanych z faktem użycia broni palnej. Służy temu elektronowa mikroskopia skaningowa sprzężona z energodyspersyjną spektrometrią rentgenowską (SEM-EDX), pozwalająca na jednoczesną obserwację cząstek i oznaczanie składu pierwiastkowego oraz na rejestrację populacji wykrytych cząstek i przedstawienie ich liczebności w obrębie określonej klasy chemicznej.

Dane te wykorzystuje się do ustalania relacji właściwości drobin powystrzałowych od czynników, jak np. odległość od broni, typ amunicji i rodzaj podłoża, na którym osiadają cząstki. Współpraca w tym zakresie z innymi badaczami GSR, np. na forum Europejskiej Sieci Instytutów Nauk Sądowych (ang. European Network of Forensic Science Institutes – ENFSI) pomaga poznać mechanizm powstawania i rozprzestrzeniania się cząstek powystrzałowych, a także ich trwałość na ciele człowieka i jego odzieży.

Wspólne wysiłki poznawcze mają tu szczególne znaczenie, gdyż wystrzał z broni palnej jest niepowtarzalny, a nabój można wykorzystać tylko raz. Gdy wyjaśnienie sprawy wymaga wielu strzałów testowych, wykorzystuje się amunicję konkretnej partii produkcyjnej. Choć i wówczas nie ma powtarzalności liczby wykrywanych cząstek, co do sztuki, to jednak przedstawiając liczebność cząstek poszczególnych klas chemicznych jako ułamka całkowitej ich liczby obserwuje się zgodność składu chemicznego populacji drobin z tej samej amunicji oraz istotne jego różnice dla cząstek z różnych typów amunicji.

Czas wrogiem cząstek

Zasięg pozostałości powystrzałowych, a stąd ocena odległości strzału jest określana, nie co do centymetra, lecz z podaniem zakresów. Niemniej, wykluczenie odległości danego zakresu, np. strzału z przyłożenia lub bezpośredniego pobliża, może rozstrzygnąć o wersji zdarzenia. Na liczbę wykrywanych cząstek ma wpływ wiele czynników: rodzaj broni i amunicji, liczba oddanych strzałów, warunki zewnętrzne (pomieszczenie zamknięte, teren otwarty, pogoda), rodzaj podłoża (ludzkie ciało, odzież, kabina samochodu). Mniejsze znaczenie mają materiały do pobierania mikrośladów i liczba przyłożeń stolika z materiałem przylepnym do danej powierzchni (ok. stu razy). W przypadku osób podejrzewanych najważniejsze znaczenie ma czas, jaki upłynął od momentu wystrzału do chwili pobrania mikrośladów oraz wykonywane przez tę osobę czynności (np. mycie rąk). Osoba strzelająca (wykluczając samobójcę) zwykle ucieka z miejsca zdarzenia, prowadzi samochód, poprawia włosy, sięga do kieszeni itp., powodując wtórne przeniesienie cząstek z powierzchni dłoni na inne podłoża. Zatem w praktyce, w materiale pobranym od osób podejrzewanych, rzadko zatrzymywanych natychmiast po zdarzeniu, najczęściej wykrywa się nieliczne cząstki GSR.

Jedynie liczny zbiór cząstek – kilka lub kilkanaście sztuk – łącznie z klasy charakterystycznych i zgodnych z pozostałościami powystrzałowymi, stanowi wystarczający dowód wiążący człowieka z miejscem i czasem użycia broni palnej. Liczebność zbiorów wykrytych cząstek określa się za brytyjskim instytutem nauk sądowych – Forensic Science Service w Londynie, z którym związany był Robin Keely – odkrywca charakterystycznych cząstek powystrzałowych. Ujawnienie 13 cząstek charakterystycznych ocenia się jako ich małą liczbę, 412 jako średnią, 1350 dużą, a powyżej 50 jako bardzo dużą liczbę.

Interpretacja wyników badań

W ocenie wartości identyfikacyjnej GSR dla powiązania osoby z faktem użycia broni palnej obowiązują ostre kryteria chemiczne i morfologiczne. Uznanie cząstek za powystrzałowe jest jednoznaczne, gdy stanowią liczną grupę (kilkadziesiąt – kilka tysięcy) i reprezentują różne rozmiary i klasy chemiczne. Materiał taki może nawet posłużyć do typowania rodzaju amunicji. Natomiast interpretacja wyniku analizy jest utrudniona, gdy wykryto nieliczne cząstki, jedną lub kilka, które nie reprezentują wszystkich typowych dla danej amunicji cech GSR. Wtedy przydatny jest formalny schemat klasyfikacji cząstek, opracowany pod koniec lat 70. ubiegłego stulecia dla amunicji ołowiowej, stale modyfikowany zgodnie z wiedzą o nowych typach amunicji.

Schemat ten dzieli cząstki na charakterystyczne oraz zgodne z powystrzałowymi. Do klasy cząstek charakterystycznych należą trójskładnikowe cząstki zawierające ołów, antymon i bar (Pb-Sb-Ba) pochodzące z amunicji tradycyjnej oraz zawierające gadolin, tytan i cynk (Gd-Ti-Zn) lub gal, miedź i cynę (Ga-Cu-Sn) pochodzące z amunicji nietoksycznej, znaczonej gadolinem lub galem. Pozwalają na wydanie opinii o obecności śladów powystrzałowych z bardzo dużym prawdopodobieństwem. Do klasy cząstek zgodnych z powystrzałowymi należą cząstki dwu- i jednoskładnikowe (Pb-Sb, Pb-Ba, Sb-Ba, Pb, Sb, Ba) oraz te pochodzące z amunicji nietoksycznej, np. cząstki zawierające bar, wapń i krzem (Ba-Ca-Si), tytan i cynk (Ti-Zn) oraz stront (Sr). Pozwalają na wnioskowanie z dużym prawdopodobieństwem o obecności śladów powystrzałowych.

Wartość identyfikacyjną cząstek zawierających oddzielnie ołów, antymon i bar lub ich dwuskładnikowe kombinacje osłabiono w związku z wykrywaniem pojedynczych cząstek sferycznych o takim składzie, m.in. w pozostałościach po fajerwerkach.

Klasyfikacja cząstek pozostaje otwarta z uwagi na ciągłe zmiany w produkcji amunicji. Zatem ocena wartości identyfikacyjnej cząstek spoczywa na biegłym, zwłaszcza gdy użyto amunicji nowej generacji lub samodziałowej. Wówczas, zgodnie z podejściem indywidualnym (z ang. case-specific approach), dokonuje on analizy porównawczej materiału dowodowego w danej sprawie z drobinami z wnętrza łuski naboju.

Wykrycie cząstek charakterystycznych lub zgodnych z powystrzałowymi w materiale pobranym od osoby podejrzewanej opatrzone jest w opinii podaniem, co najmniej trzech, możliwych sytuacji, tj. osoba ta: 1 – strzelała, 2 – dotykała broni, z której strzelano lub jakiegokolwiek zanieczyszczonego pozostałościami powystrzałowymi przedmiotu, albo 3 – znajdowała się w bezpośrednim pobliżu, gdy oddano strzał z broni palnej. Ocena, który z tych scenariuszy miał miejsce, nie może być dokonana jedynie na podstawie badań fizykochemicznych, tj. grupowego typowania ujawnionego materiału. Jednak podanie w opinii liczby cząstek, a przynajmniej wspomnianych kategorii liczebności, choć nie przesądza o rodzaju aktywności, tj. roli podejrzewanego, to dostarcza przybliżonych danych o zdarzeniu i pozwala zleceniodawcy samodzielnie ocenić wartość dowodową opinii w konfrontacji z innymi dowodami.