Przepadek w prawie karnym – natura i zadania

Tagi: ,

We współczesnym prawie karnym przepadek spełnia nowe funkcje. Oprócz swej tradycyjnej roli, polegającej na pozbawianiu sprawców narzędzi przestępstwa oraz przedmiotów i korzyści z niego pochodzących, odgrywa obecnie także rolę środka zapobiegającego przestępczości.

Pozbawiając pewne osoby (wśród nich sprawców przestępstw, ale nie tylko) mienia, w rozmaity sposób związanego z popełnieniem czynu zabronionego, niekoniecznie wszakże pochodzącego z takiego czynu, omawiana instytucja zapobiega wykorzystaniu tego mienia do dalszej działalności przestępczej. W konsekwencji, mechanizm przepadku został w licznych jurysdykcjach, jak również w prawie międzynarodowym i prawie Unii Europejskiej, uzupełniony o wiele obocznych form, nakierowanych przede wszystkim na realizację funkcji zapobiegawczej tego środka, a przez to istotnie różnych od dotychczasowego, głównie represyjnego modelu przepadku.

Przepadek rozszerzony

Przepadek rozszerzony cechuje się zastosowaniem domniemań prawnych, których skutkiem jest przerzucenie ciężaru dowodu legalnego pochodzenia mienia zagrożonego przepadkiem na oskarżonego lub inną osobę, dysponującą tym mieniem. Przesłanką zastosowania domniemań jest np. udowodnienie sprawcy popełnienia czynów zabronionych w ramach zorganizowanej grupy przestępczej lub uczynienie z przestępstwa stałego źródła dochodów albo popełnienie przestępstwa o określonym ciężarze gatunkowym. Wnioskiem domniemania jest najczęściej przestępcze pochodzenie całego lub części mienia znajdującego się we władaniu sprawcy.

Rafa__Kierzynka_Przepadek_w_prawie_karnym_Wojciewski_(2)Przepadek rozszerzony znany jest prawie wszystkim systemom prawnym państw członkowskich Unii Europejskiej (UE), niemniej jednak poszczególne rozwiązania znacząco się różnią. W większości państw jest on wariantem standardowego przepadku, orzekanym w trakcie postępowania karnego w wyroku skazującym. Przesłanką jego orzeczenia jest zazwyczaj przypuszczenie, że mienie pochodzi z przestępstwa. Wymaga to uprawdopodobnienia, nie zaś dowiedzenia. W odpowiedzi sprawca może dowieść, że mienie zostało nabyte legalnie (odwrócony ciężar dowodu). Dodatkową przesłanką jest również niewspółmierność wartości mienia sprawcy wobec jego legalnych dochodów.

Niekiedy zamiast konieczności uprawdopodobnienia, że mienie pochodzi z przestępstwa, wystarczające jest stwierdzenie, iż czyn zarzucony sprawcy spełnia określone kryteria, np. jest zagrożony odpowiednio wysoką karą albo wprost wskazany w ustawie. Jest to rozwiązanie zbliżone do obecnych regulacji polskich (art. 45 § 2 Kodeksu karnego, art. 33 § 2 Kodeksu karnego skarbowego).

W niektórych państwach przewiduje się możliwość badania legalności pochodzenia mienia nabytego przez sprawcę nie tylko po dniu popełnienia przestępstwa, ale również wcześniej. Z reguły jest to pięć lub sześć lat poprzedzających przestępstwo.

Przepadek bez skazania

Przepadek bez skazania najczęściej oznacza możliwość skonfiskowania mienia zajętego w postępowaniu karnym w wypadku, gdy nie można postępowania tego zakończyć wyrokiem skazującym. Zdecydowana większość jurysdykcji europejskich umożliwia dokonanie w ten sposób przepadku korzyści pochodzących z przestępstwa, jeżeli postępowanie karne nie może zostać zakończone skazaniem z powodu różnych przeszkód, zarówno materialnoprawnych, jak i procesowych, np. z powodu śmierci oskarżonego lub przedawnienia karalności czynu. W takim wypadku przepadek jest traktowany jako swego rodzaju środek zabezpieczający, uzupełniający postępowanie karne wobec niemożności jego zakończenia wyrokiem skazującym.

W niektórych jednak państwach możliwe jest orzeczenie przepadku w sposób względnie niezależny od postępowania karnego, w odrębnym postępowaniu, prowadzonym w oparciu o procedurę karną lub cywilną. Niekiedy autonomia postępowania w przedmiocie przepadku idzie tak daleko, że skazanie danej osoby za przestępstwo w postępowaniu karnym nie jest wymagane. W ten sposób, w swojej najbardziej zaawansowanej postaci, przepadek mienia, którego legalności dana osoba nie potrafi dowieść, może zostać zastosowany bez względu na odpowiedzialność karną tej osoby. Wszczęcie postępowania karnego stanowi jedynie przesłankę lustracji legalności pochodzenia majątku podejrzanego lub związanej z nim osoby. Dalszy los obydwu postępowań nie jest od siebie wzajemnie uzależniony.

Przepadek mienia osoby trzeciej

Przepadek mienia należącego do osoby trzeciej może oznaczać trzy odmienne kategorie. Po pierwsze, może on odnosić się do przepadku mienia pochodzącego lub stanowiącego korzyść z przestępstwa, którego własność została fikcyjnie przeniesiona na osobę inną niż sprawca. Po drugie, może dotyczyć osoby, która nabyła mienie pozornie we własnym imieniu, bez pośrednictwa sprawcy, lecz w istocie za jego pieniądze, w celu zabezpieczenia jego interesów i ochrony jego mienia przed działaniami państwa. W obydwu przypadkach faktycznym dysponentem mienia nie jest jego formalny właściciel, ale sprawca przestępstwa. Po trzecie wreszcie, może chodzić o mienie służące do popełnienia przestępstwa, które rzeczywiście należało do osoby innej niż sprawca tego przestępstwa. Innymi słowy – zostało wykorzystane przez sprawcę jako narzędzie przestępstwa, pomimo iż nie stanowiło jego własności.

akta5_WojciewskiW pierwszych dwóch wypadkach skierowanie przepadku do mienia stanowiącego formalnie własność osoby trzeciej, jest usprawiedliwione pozornością własności przysługującej tej osobie. Może się ona jednak bronić wykazując swoją dobrą wolę w nabyciu mienia, a tym samym niemożność przewidzenia jego związku z czynem zabronionym. W trzecim wypadku sytuacja jest jednak odmienna, ponieważ własność osoby trzeciej nie jest pozorna. Granicę represji w tym wypadku wyznaczać musi zatem zachowanie właściciela mienia, które może być negatywnie ocenione przez ustawodawcę. Inaczej mówiąc, nie jest dopuszczalne orzeczenie o przepadku mienia, rzeczywiście należącego do osoby innej niż sprawca, bez uprzedniej indywidualnej oceny zachowania tej osoby i wskazania jego ustawowo nagannych elementów.

Ramy niniejszego artykułu uniemożliwiają bardziej szczegółowe omówienie nowych modeli przepadku mienia, odniesienie się do szczegółowych rozwiązań stosowanych w innych państwach i prze-
widzianych w dokumentach międzynarodowych, czy wreszcie przytoczenia judykatury, poświęconej temu zagadnieniu. Warto jedynie zauważyć, że polskie prawo karne, aczkolwiek mniej zaawansowane w zakresie przepadku mienia, posiada jednak ramy prawne umożliwiające wprowadzenie daleko idących zmian tej instytucji. Nowym i istotnym ich elementem jest zmiana systematyki Kodeksu karnego wprowadzona ustawą z 20 lutego 2015 r. o zmianie ustawy Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2015 r., poz. 396). Ustawodawca wyodrębnił osobny rozdział Va części ogólnej Kodeksu karnego, zatytułowany „Przepadek i środki kompensacyjne”. Świadczy to o tym, że poczynając od dnia wejścia noweli w życie, a zatem od 1 lipca 2015 r., przepadek nie może być już uważany wyłącznie ani za karę, ani za środek karny, lecz za swoisty środek prawa karnego o charakterze zarówno represyjnym, jak i prewencyjnym. Ta zmiana w istotny sposób rozszerza możliwości jego stosowania.