Środek tymczasowy w postępowaniu przed Trybunałem

Tagi: ,

Szymon_Janczarek__rodek_tymczasowyEuropejski Trybunał Praw Człowieka może korzystać z środków tymczasowych (interim measures), które służą prawidłowemu przebiegowi postępowania i gwarancji interesów stron. Jakie są podstawy stosowania takich środków, w jakiego rodzaju sytuacjach Trybunał korzysta z nich najczęściej i jaką mogą przybrać postać?

Trybunał nie wskazuje państwom wprost, co powinno zostać podjęte w celu zastosowania się do zalecenia środka tymczasowego. Praktyczne rozstrzygnięcie tej kwestii pozostaje bowiem w gestii samego państwa. Trybunał wskazuje jedynie rezultat, jaki powinien zostać osiągnięty. Konieczne jest wówczas przeprowadzenie na szczeblu krajowym szczegółowej analizy sytuacji skarżącego. Celem jest ustalenie i zastosowania takich środków faktycznych lub prawnych, które będą najbardziej adekwatne do osiągniecia owego rezultatu, w okolicznościach konkretnej sprawy. Z reguły, państwo realizując środek tymczasowy, musi powstrzymać się od pewnych czynności. Znacznie rzadziej dla utrzymania status quo konieczne jest przedsięwzięcie jakichś działań.

Podstawa stosowania

Regulacji dotyczącej środków tymczasowych nie znajdziemy w samej Konwencji o ochronie praw człowieka. Jej poszukiwanie wymaga sięgnięcia po regulamin Trybunału. Co ciekawe, możliwość wydawania środków tymczasowych przez Trybunał przewidziana była już w pierwszym jego regulaminie z 1959 roku. Aktualnie reguła 39 regulaminu stanowi, że Izba Trybunału lub jej przewodniczący mogą z urzędu, albo na wniosek strony (bądź innej zainteresowanej osoby) zalecić stronom środek tymczasowy. Dzieje się tak w interesie stron lub właściwego przebiegu postępowania przed Izbą. Poza tym, Izba może żądać od stron informacji o każdej kwestii związanej z zastosowaniem środka tymczasowego, który zaleciła. O zastosowaniu środka tymczasowego Trybunał informuje podmiot reprezentujący dane państwo w toczącym się przed nim postępowaniu. W Polsce będzie to pełnomocnik funkcjonujący w strukturach Ministerstwa Spraw Zagranicznych.

Dlaczego wprowadzenie tego typu instytucji do regulaminu uznano za celowe? Ma to związek z tym, że wniesienie skargi do Trybunału nie ma wpływu na przebieg postępowania krajowego. Sytuacja skarżącego nie zmienia się, a ewentualne postępowanie krajowe toczy się nadal. Ponadto, do czasu zakończenia procedury przed Trybunałem, co często trwa wiele lat, nie może on w sposób władczy ingerować w tok postępowania krajowego. A niekiedy może to być konieczne, zwłaszcza gdy istnieje ryzyko powstania nieodwracalnej szkody.

Zazwyczaj środek tymczasowy wydawany jest przez Trybunał na wniosek strony. Tylko wyjątkowo następuje to z urzędu. Może być on stosowany przez cały okres trwania postępowania przed Trybunałem, bądź przez okres krótszy. Jego stosowanie może bowiem zostać uchylone w każdym momencie, gdy skarżący przestanie popierać skargę. Oczywiście zastosowanie środka tymczasowego nie ma wpływu na późniejsze decyzje podejmowane przez Trybunał, dotyczące dopuszczalności skargi, czy jej meritum.

Ani w Konwencji, ani w regulaminie, nie znajdziemy wyraźnych postanowień wskazujących na konsekwencje, z jakimi muszą liczyć się państwa w sytuacji, gdy nie zastosują się do środków tymczasowych. Podstawę taką Trybunał wyprowadził w swoim orzecznictwie z artykułu 34 Konwencji, przewidującego prawo do skargi indywidualnej. Dlatego niewykonanie przez państwo środka nałożonego zgodnie z regułą 39 skutkować może stwierdzeniem przez Trybunał naruszenia tego właśnie prawa (takie stanowisko Trybunał zajął na przykład w sprawie Mamatkulov i Askarov przeciwko Turcji, skarga 46827/99 i 46951/99, czy w sprawie Ben Khemais przeciwko Włochom, skarga nr 246/07).

Human Rights BuildingZdaniem Trybunału, państwo stosując się do dyspozycji artykułu 34 Konwencji nie tylko nie powinno wywierać wpływu na skarżącego, w związku z wniesioną przez niego skargą, ale również nie może podejmować działań, czy dopuszczać się zaniechań, które niweczą przedmiot postępowania w sprawie przed nim zawisłej. Co więcej, to na konkretnym państwie spoczywać ma ciężar dowodu, że zastosowało się ono do środka tymczasowego. Tylko w wyjątkowych wypadkach państwo może powołać się na obiektywną przeszkodę, która uniemożliwiła realizację tego środka, choć wszelkie racjonalne kroki mające na celu jej wyeliminowanie zostały przedsięwzięte. Ponadto warto zauważyć, że możliwość stwierdzenia w konkretnej sprawie naruszenia artykułu 34 ma charakter niejako autonomiczny. Nie jest bowiem zależna od stwierdzenia jakiegokolwiek innego naruszenia Konwencji.

Państwa będące adresatami środków tymczasowych zazwyczaj stosują się do nich. Niechlubne wyjątki, skutkujące stwierdzonym przez Trybunał naruszeniem artykułu 34 Konwencji, to na przykład przywołana już sprawa Ben Khemais, czy też sprawy Mannai przeciwko Włochom, skarga nr 9961/10, Al-Saadoon i Mufdhi przeciwko Wielkiej Brytanii, skarga nr 61498/08, Labsi przeciwko Słowacji, skarga nr 33809/08, czy też Olaechea Cahuas przeciwko Hiszpanii, skarga nr 24668/03.

Najczęstsze przypadki

Najczęściej Trybunał stosuje środki tymczasowe w sytuacji zagrożenia wydaleniem, ekstradycją, czy deportacją, stwarzającego ryzyko dla życia danej osoby (potencjalne naruszenie art. 2 Konwencji), czy też mogącego narazić ją na złe traktowanie (czyn zabroniony art. 3 Konwencji) w państwie docelowym. Warto wspomnieć, że Trybunał uznał za konieczne zastosowanie środków tymczasowych na przykład w sprawach, w których:

  • osoba ubiegająca się o azyl nie uzyskała go, a wydalenie mogłoby narazić ją na śmierć w kraju, do którego miałaby powrócić, ze względu na uprzednią działalność polityczną (Abdollah przeciwko Turcji, skarga nr 23980/08, F.H. przeciwko Szwecji, skarga nr 32621/06, Y.P. i L.P. przeciwko Francji, skarga nr 32476/06);
  • zachodzi obawa przed wymierzeniem kary śmierci, czy też dożywotniego pozbawienia wolności (Nivette przeciwko Francji, skarga nr 44190/98);
  • istnieje groźba złego traktowania z uwagi na orientację seksualną (M.E. przeciwko Szwecji, skarga nr 71398/12);
  • grozi oskarżenie o cudzołóstwo (Jabari przeciwko Turcji, skarga nr 40035/98);
  • może dojść do wykorzystania seksualnego (M. przeciwko Wielkiej Brytanii, skarga nr 16081/08);
  • zachodzi obawa pogorszenia się stanu zdrowia (D. przeciwko Wielkiej Brytanii, skarga nr 30240/96, N. przeciwko Wielkiej Brytanii, skarga nr 26565/05).

Oczywiście zastosowanie środka tymczasowego będzie możliwe również w tych przypadkach, w których deportacja, ekstradycja, czy wydalenie, mogą stwarzać zagrożenie nie tyle dla życia, czy ryzyko złego traktowania, lecz wówczas, gdy w konkretnej sprawie istnieje obawa naruszenia prawa do życia prywatnego i rodzinnego. Na przykład w związku z ryzykiem deportacji tylko niektórych członków rodziny (Amrollahi przeciwko Danii, skarga nr 56811/00), czy też powrotu uprowadzonego dziecka do jednego z rodziców (Eskinazi i Chelouche przeciwko Turcji, skarga nr 14600/05).

O wiele rzadziej środki tymczasowe są stosowane w sprawach dotyczących innych stanów faktycznych, niż tych związanych z ryzykiem transferu jednostki do innego kraju. Takie sytuacje miały miejsce na przykład w przypadku głodówki skarżącego (Ilaşcu i inni przeciwko Mołdowie i Federacji Rosyjskiej, skarga nr 48787/99), wyjątkowo złych warunków pozbawienia wolności (Soldatenko przeciwko Ukrainie, skarga nr 2440/07), złej opieki zapewnianej osobie pozbawionej wolności (Paladi przeciwko Mołdawii skarga nr 39806/05), czy też ryzyka rażącego naruszenia prawa do rzetelnego procesu (Öcalan przeciwko Turcji, skarga nr 46221/99, Othman (Abu Qatada) przeciwko Wielkiej Brytanii, skarga nr 8139/09).

Środki tymczasowe są, co do zasady, kierowane do państw będących stroną Konwencji. To one mają bowiem realny wpływ na sytuację, której kształtowanie uzależnione jest od ich kompetencji władczych. Adresatem środka, jak wynika wprost z reguły 39, może być jednak także sam skarżący. Przykładem jest przywołana wyżej sprawa Ilaşcu, gdzie Trybunał zwrócił się do jednego ze skarżących o zakończenie strajku głodowego.

Środki tymczasowe, czyli…

Skoro środki tymczasowe są stosowane najczęściej w przypadku realnych i nieodwracalnych zagrożeń wiążących się z ekstradycją, deportacją, czy też wydaleniem kogoś poza granice państwa będącego stroną Konwencji, najbardziej naturalnym sposobem zabezpieczenia przedmiotu postępowania przed Trybunałem będzie wstrzymanie takiego transferu. W przypadku wyjątkowo złych warunków pozbawienia wolności, naturalnym sposobem zabezpieczenia jednostki przed nieodwracalną szkodą będzie umieszczenie jej w odpowiednich warunkach.

To samo dotyczy kwestii niezwłocznego zapewnienia koniecznej opieki zdrowotnej osobie pozbawionej wolności (Kotsaftis przeciwko Grecji, skarga nr 39780/06, Paladi przeciwko Mołdawii). Z kolei w cytowanej już wyżej sprawie Öcalan przeciwko Turcji Trybunał zobowiązał władze krajowe do przestrzegania wymogów wynikających z artykułu 6 Konwencji w postępowaniu toczącym się przed Sądem Bezpieczeństwa Państwa. Trybunał zwrócił się również o zagwarantowanie możliwości skutecznego korzystania przez skarżącego z prawa skargi indywidualnej do Trybunału za pośrednictwem pełnomocników z wyboru.

Innego typu środek tymczasowy został zastosowany w sprawie Evans przeciwko Zjednoczonemu Królestwu (skarga nr 6339/05), gdzie Trybunał zwrócił się do władz krajowych o zabezpieczenie przed zniszczeniem zamrożonych ludzkich embrionów, do czasu rozstrzygnięcia przez Trybunał, czy mogą one być użyte wbrew zgody partnera. W kolejnej sprawie, Lambert i inni przeciwko Francji (skarga nr 46043/14), Trybunał zarządził wstrzymanie wykonania wyroku francuskiej Rady Państwa, nakazującego przerwanie sztucznego karmienia osoby terminalnie chorej.

Przykłady z Polski

W sprawach polskich, środki tymczasowe nie są stosowane szczególnie często. Odnoszą się głównie do kwestii ekstradycji osoby, przeciwko której prowadzone jest postępowanie karne w innym kraju (na przykład sprawa Gőkalp przeciwko Polsce i Cardona Giraldo przeciwko Polsce, skarga nr 2352/11), czy wydania dziecka na mocy postanowień Konwencji haskiej o cywilnych aspektach uprowadzenia dziecka za granicę (Karolina Nadolska i Bronek Lopez Nadolska przeciwko Polsce, skarga nr 78296/11). W pierwszej z nich przewodniczący sekcji Trybunału uznał, że skarżący – w interesie stron oraz w celu zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania przed Trybunałem – przez czas trwania postępowania nie powinni być wydawani do USA. Tam bowiem groziło im traktowanie niezgodne z artykułem 3 Konwencji. W drugim przypadku, dziecko miało pozostać w kraju do czasu rozpoznania skargi przez Trybunał, pomimo, iż sąd krajowy nakazał jego wydanie do Meksyku, skąd zostało wcześniej uprowadzone.

W związku z tym, że środki tymczasowe zarządzane przez Trybunał mogą mieć różny charakter i dotyczą szerokiego zakresu zróżnicowanych stanów faktycznych, brak jednolitej procedury, do której należałoby się stosować, wdrażając je na szczeblu krajowym. W przypadku, gdy środek tymczasowy dotyczy kwestii znajdującej się w kompetencji sądów, to do nich, w ramach obowiązujących procedur, należeć będzie decyzja. Nie można przy tym wykluczyć, że będą one musiały się wykazać pewną dozą inwencji, by zastosować się do zarządzenia Trybunału. W przeciwnym razie istniałoby realne ryzyko naruszenia przez Polskę artykułu 34 Konwencji.