Rok bezpłatnej pomocy prawnej

Marcin_Ozimek_zdj_cieZa nami ponad rok funkcjonowania ustawy o nieodpłatnej pomocy prawnej oraz edukacji prawnej. Okres od 1 stycznia 2016 roku, kiedy weszły w życie nowe przepisy, pozwolił zebrać doświadczenia i dane dotyczące zawartych w ustawie rozwiązań. Będą one stanowiły podstawę dokonania oceny przyjętych regulacji, a w konsekwencji pozwolą określić ewentualną potrzebę i kierunki ich nowelizacji.

Pierwsze opracowania wskazują, że w minionym roku w funkcjonujących 1.524 punktach nieodpłatnej pomocy prawnej udzielono 377.506 porad prawnych, z czego 237.389 w punktach prowadzonych przez adwokatów i radców prawnych, a 140.117 w punktach powierzonych do prowadzenia organizacjom pozarządowym.

Punkt punktowi nierówny

Widoczna różnica w liczbie udzielonych porad prawnych, choć mająca poniekąd swe źródło w ilości poszczególnych rodzajów punktów (882 – prowadzone przez adwokatów i radców prawnych oraz 642 – prowadzone przez organizacje pozarządowe), skłania do pogłębionej analizy przyczyn zaistniałej dysproporcji. Zwrócić należy bowiem uwagę, że w punkcie prowadzonym przez adwokatów i radców prawnych średnia liczba udzielonych porad wynosi 269,15, a w punkcie prowadzonym przez organizacje pozarządowe – zaledwie 218,25. Średnia liczba udzielonych porad na jeden punkt w skali kraju wyniosła zaś 247,71.

Punkty prowadzone przez adwokatów i radców prawnych były więc bardziej efektywne od tych, których prowadzenie zostało powierzone organizacjom pozarządowym. Większa efektywność wiąże się zaś z lepszym wykorzystaniem środków publicznych. Pojedyncza porada w punkcie prowadzonym przez adwokatów i radców prawnych kosztowała 229,61 zł brutto, zaś w punkcie prowadzonym przez organizacje pozarządowe – 283,16 zł brutto, a więc była droższa o 53,55 zł.

Omawiane dane nie dają przy tym podstaw do wyciągnięcia prostego wniosku, że organizacje pozarządowe radzą sobie gorzej z prowadzeniem punktów. Przeczy temu chociażby przykład województwa lubelskiego, na którego obszarze było zlokalizowanych 47 punktów prowadzonych przez adwokatów i radców prawnych i 40 punktów prowadzonych przez organizacje pozarządowe. W punktach prowadzonych przez organizacje pozarządowe zostało udzielonych 11.725 porad, a w prowadzonych przez adwokatów i radców prawnych – 11.430. A więc przy zdecydowanie mniejszej liczbie prowadzonych punktów organizacje pozarządowe udzieliły więcej porad prawnych.

Kto korzystał z pomocy

Osoby, które nie ukończyły 26 lat albo ukończyły 65 lat stanowiły najliczniejszą grupę korzystającą z nieodpłatnej pomocy prawnej w 2016 r. – 70,77% . W przypadku pozostałych kategorii uprawnionych osób, proporcje przedstawiały się następująco:

  • osoby objęte pomocą społeczną – 14,45%;
  • osoby posiadające ważną Kartę Dużej Rodziny – 8,54% ;
  • osoby wymagające niezwłocznego uzyskania nieodpłatnej pomocy prawnej w przypadku sytuacji kryzysowej lub zdarzenia losowego – 4,47%;
  • osoby, które w wyniku wystąpienia klęski żywiołowej, katastrofy naturalnej lub awarii technicznej znalazły się w sytuacji zagrożenia lub poniosły straty – 1,15%;
  • weterani lub weterani poszkodowani – 0,42%;
  • kombatanci oraz ofiary represji wojennych i okresu powojennego – 0,20%.

Dane te wskazują, że z nieodpłatnej pomocy prawnej korzystają najczęściej osoby mogące w prosty sposób wykazać swoje uprawnienie. Osoby, które nie ukończyły 26 lat albo ukończyły 65 lat uzyskają nieodpłatną pomoc prawną już po okazaniu dokumentu stwierdzającego tożsamość. Nie muszą przedkładać dodatkowych dokumentów lub składać oświadczeń, tak jak na przykład osoby korzystające z opieki społecznej. Ta grupa beneficjentów, w celu uzyskania nieodpłatnej pomocy prawnej nie tylko musi przedłożyć oryginał decyzji o przyznaniu świadczenia z pomocy społecznej, lecz dodatkowo powinna złożyć oświadczenie pod rygorem odpowiedzialności karnej, że nie wydano wobec niej decyzji o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia.

Rodzaje i formy porad

Na podstawie tych danych można zatem rozważać możliwość większego odformalizowania dostępu do nieodpłatnej pomocy prawnej. Tak, aby jak największej grupie uprawnionych ułatwić w ten sposób uzyskanie nieodpłatnej pomocy prawnej i zachęcić do korzystania z tej usługi publicznej. Udzielone porady dotyczyły:

  • prawa cywilgo (z wyłączeniem praw rzeczowego i spadkowego) – 28,45% udzielonych porad;
  • prawa spadkowego – 16,94% ;
  • prawa rzeczowego – 11,13% ;
  • alimentów – 8,77% ;
  • prawa rodzinnego (z wyłączeniem rozwodów, separacji i alimentów) – 7,92% ;
  • ubezpieczeń społecznych, prawa do opieki zdrowotnej -7,43% ;
  • prawa karnego – 7,13% ;
  • prawa administracyjnego – 6,96% ;
  • rozwodów, separacji lub podziału majątku wspólnego małżonków – 5,80% ;
  • prawa pracy – 5,53% ;
  • prawa podatkowego – 1,47% ;
  • rozpoczęcia działalności gospodarczej – 0,86% ;
  • inne – 3,79% (jedna porada może dotyczyć kilku dziedzin prawa, dlatego suma jest wyższa niż 100%).

Natomiast w zakresie formy udzielonych porad w 79,93% przypadków poinformowano osoby uprawnione o obowiązującym stanie prawnym, o przysługujących uprawnieniach lub o spoczywających obowiązkach, w 57,81% wskazano osobie uprawnionej sposób rozwiązania jej problemu prawnego, w 14,92% udzielono pomocy w sporządzeniu projektu pisma wymagającego wiedzy prawniczej, a w 4,32% został sporządzony projekt pisma o zwolnienie od kosztów sądowych lub o ustanowienie pełnomocnika z urzędu.

Elastyczność rozwiązań

Przy analizie powyższych danych pamiętać trzeba, że pojedyncza porada może dotyczyć więcej niż jednej dziedziny prawa i każdy beneficjent może uzyskać nieodpłatną pomoc prawną w więcej niż jednej formie. Sposób określenia możliwych do uzyskania form nieodpłatnej pomocy prawnej podyktowany jest bowiem potrzebą zapewnienia najbardziej efektywnej pomocy osobie uprawnionej. Tego rodzaju elastyczność rozwiązań ustawowych, w zależności od przedstawionego przez osobę uprawnioną stanu faktycznego oraz powstałego na jego gruncie zagadnienia prawnego, umożliwia udzielającemu nieodpłatnej pomocy prawnej wskazanie najbardziej optymalnego rozwiązania. W blisko 60% przypadków sprowadzało się to do istotnej z punktu widzenie odbiorcy usługi – przedstawienia rozwiązania problemu prawnego.

Wszystkie zgromadzone dane były na bieżąco analizowane przez Radę Nieodpłatnej Pomocy Prawnej oraz Edukacji Prawnej – organ opiniodawczo-doradczy Ministra Sprawiedliwości. Rada obradowała dotychczas na pięciu posiedzeniach. Podczas zaplanowanego szóstego posiedzenia omówione mają zostać m.in. wyżej przedstawione dane o funkcjonowaniu nieodpłatnej pomocy prawnej w 2016 r.

Gruntowna analiza

Konstancja_Rubiszewska_Uprowadzenia_rodzicielskieW kontekście oceny funkcjonowania nieodpłatnej pomocy prawnej i sformułowania ewentualnych postulatów, trzeba przypomnieć, że ustawodawca, nakładając obowiązek sporządzenia takiej oceny za 2016 rok, określił dla Ministra Sprawiedliwości termin do końca czerwca 2017 roku. Ma to umożliwić uzyskanie informacji zbiorczych ze wszystkich powiatów i poddanie ich gruntownej analizie.

Dodatkowo termin dokonania oceny wyznaczony przez ustawodawcę pozwoli uwzględnić wpływ nowelizacji wynikającej z ustawy z 4 listopada 2016 r. o wsparciu kobiet w ciąży i rodzin „Za życiem” (Dz.U. poz. 1860), a także nowelizacji z 22 grudnia 2016 r. rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 15 grudnia 2015 r. w sprawie sposobu udzielania i dokumentowania nieodpłatnej pomocy prawnej (Dz.U. z 2016 r. poz. 2227). Według szacunków dokonanych w ocenie skutków regulacji ustawy o wsparciu kobiet w ciąży i rodzin „Za życiem”, katalog osób uprawnionych do uzyskania nieodpłatnej pomocy prawnej od 1 stycznia 2017 roku uległ rozszerzeniu o około 560 tysięcy nowych osób uprawnionych. Dane z pierwszych miesięcy funkcjonowania nieodpłatnej pomocy prawnej w 2017 roku będą mogły natomiast zostać wykorzystane jako materiał porównawczy. Wypracowane oceny i wnioski, co do ewentualnego kierunku i zakresu zmian obowiązującej ustawy, powinny uwzględniać, że przyjęte w ustawie rozwiązania mają na celu wyrównanie szans społecznych poprzez umożliwienie określonym grupom, dotkniętym różnej natury trudnościami, uzyskanie przy pomocy państwa dostępu do nieodpłatnej pomocy prawnej – jakościowo równoważnej poradzie prawnej, którą można odpłatnie nabyć na rynku. Udzielanie porad prawnych przez adwokatów, radców prawnych, czy też fachowców działających z ramienia wyspecjalizowanych organizacji pozarządowych, zapewnia zaś standaryzację usług i rzetelną pomoc na najwyższym profesjonalnym poziomie.

Ostatecznie stwierdzić należy, że dotychczas zgromadzone dane uzasadniają skorygowanie przyjętych rozwiązań, lecz ostateczne wnioski będą mogły zostać sformułowane po przeanalizowaniu pełnych danych za 2016 rok.

MARCIN OZIMEK