Nowy model pozwu zbiorowego

Pawe__Bukiel_zdj.W grudniu ubiegłego roku Rada Ministrów przyjęła projekt nowelizacji kilku ustaw wprowadzający usprawnienia w dochodzeniu wierzytelności. To element pakietu ułatwień dla przedsiębiorców, przewidzianego w „Planie na rzecz odpowiedzialnego rozwoju”, przyjętym przez rząd 16 lutego 2016 r.

Jednym z centralnych punktów proponowanej nowelizacji są zmiany w ustawie o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym („Ustawa o postępowaniu grupowym”).

Przepisy dotyczące postępowania grupowego obowiązują w polskim porządku prawnym od lipca 2010 roku. Znamiennym jest przy tym, że postępowanie grupowe uregulowane jest poza Kodeksem postępowania cywilnego. Przyczyna takiego stanu rzeczy została wyjaśniona w uzasadnieniu do pierwotnego projektu ustawy. Stwierdzono w nim, że instytucja ta wymaga sprawdzenia w praktyce, a zdobyte doświadczenia mogą doprowadzić do zmian w przyjętej regulacji. W konsekwencji, nie chcąc ryzykować zbyt częstych modyfikacji Kodeksu postępowania cywilnego, zdecydowano się unormować instytucję postępowania grupowego w oddzielnej ustawie. Jak się okazało, przewidywania ustawodawcy były słuszne. Kilkuletnia praktyka pokazała, że przepisy Ustawy o postępowaniu grupowym są dalece niedoskonałe i nie pozwalają na realizację podstawowych celów tego postępowania.

Wiele spraw jednocześnie

Istotą procesu grupowego jest dopuszczalność rozstrzygnięcia wielu zbliżonych do siebie spraw rozmaitych podmiotów w pojedynczym postępowaniu. W konsekwencji prowadzi ono do pełniejszej realizacji prawa do sądu, szczególnie gdy poszczególne roszczenia są niskie, a ich dochodzenie byłoby nieopłacalne w kontekście kosztów sądowych. Również z punktu widzenia szybkości postępowania celowe jest, by mechanizmy procesu grupowego funkcjonowały prawidłowo. Rozpatrywanie wielu podobnych spraw w jednym postępowaniu prowadzi do odciążenia sądów i usprawnienia funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Istotną funkcją postępowania grupowego powinno być również stworzenie zachęty dla obu stron do rozwiązania sporu w sposób polubowny. Niestety, regulacje, które obecnie obowiązują, sprawiają, że postępowanie grupowe nie jest skutecznie działającym mechanizmem. Postępowania trwają zbyt długo, dochodzić można tylko wąskiego katalogu roszczeń, a na pierwszy plan wychodzą kwestie proceduralne. Dodatkowo nieskuteczność i przewlekłość procesu zbiorowego zniechęca strony do podejmowania próby polubownego rozwiązania sporu. Pozwany rzadko obawia się bowiem skuteczności powództwa wytoczonego w postępowaniu grupowym, podczas gdy występujących z roszczeniem odstręcza ryzyko dodatkowego przedłużenia procesu.

Gruntowne zmiany

Proponowane zmiany zmierzają do gruntownej reformy postępowania grupowego. Odpowiadają na wiele postulatów formułowanych od lat przez praktyków. Mogą doprowadzić do wyeliminowania oczywistych wad procesu zbiorowego i usprawnienia tego sposobu dochodzenia roszczeń. Z drugiej strony, ograniczają uprawnienia strony pozwanej, co budzi niepokój odnośnie zachowania równowagi stron tego postępowania. Modyfikacje, które mają zostać wprowadzone dotyczą przede wszystkim rozszerzenia zakresu przedmiotowego postępowania grupowego oraz przyspieszenia procesu. Precyzują również niektóre zapisy ustawowe, których stosowanie było do tej pory problematyczne.

Szersze zastosowanie

Rozszerzenie zakresu zastosowania Ustawy o postępowaniu grupowym polegać ma na dopuszczeniu do rozstrzygania w tym trybie sporów dotyczących niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązań oraz tych, które odnoszą się do bezpodstawnego wzbogacenia. Co więcej, możliwe będzie również skorzystanie z instytucji pozwu zbiorowego w celu ustalenia odpowiedzialności pozwanego za zdarzenie leżące u podstaw uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia, będące źródłem roszczeń o ochronę dóbr osobistych.

Pawe__Bukiel_Nowy_model_pozwu_zbiorowego_2_arch._MSProponowane rozwiązania zmierzają we właściwym kierunku. Ograniczenie dochodzenia, w trybie postępowania grupowego, roszczeń wynikających z umów lub bezpodstawnego wzbogacenia, nie znajdowało uzasadnienia w praktyce. Zaciąganie zobowiązań i wywiązywanie się z nich jest podstawą obrotu gospodarczego. Jeśli więc postępowanie grupowe ma rzeczywiście ułatwiać dochodzenie należności, to właściwym jest, że obejmie również te, które wynikają ze zobowiązań umownych. Tryb postępowania grupowego może być skuteczną odpowiedzią na zjawisko coraz szerszego outsourcingu rozmaitych usług. Znajdzie zastosowanie do roszczeń wynikających z umów dotyczących dostawy usług hostingowych, informatycznych oraz bardziej tradycyjnych umów odnoszących się do energii i innych mediów. Proces zbiorowy będzie mógł być wykorzystany wszędzie tam, gdzie podmiot o silnej pozycji na rynku będzie sprzedawał masowo swoje produkty lub usługi. Warto wskazać, że wskutek zaproponowanych zmian, w postępowaniach grupowych zaczną uczestniczyć przedsiębiorcy, co do tej pory było zjawiskiem rzadkim.

Kolejną istotną kategorią roszczeń, które będą mogły stać się przedmiotem postępowania grupowego są roszczenia o ochronę dóbr osobistych, wynikające z uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia, nie wyłączając roszczeń o zadośćuczynienie za śmierć osoby bliskiej. W tym zakresie możliwe będzie jednak jedynie ustalenie odpowiedzialności pozwanego za zdarzenie. Pozostałe przesłanki odpowiedzialności, jak również wysokość przyznanego zadośćuczynienia będą przedmiotem postępowania zwykłego. Jest to prawidłowe, gdyż kwestie te, a w szczególności rozmiar krzywdy stanową materię wysoce indywidualną.

Szybsze postępowania

Szereg zmian w Ustawie o postępowaniu grupowym zmierzać ma do przyspieszenia postępowania. Przede wszystkim, badanie dopuszczalności prowadzenia postępowania grupowego ma odbywać się na posiedzeniu niejawnym, a nie jak dotąd na rozprawie. Aby uczynić zadość zasadzie kontradyktoryjności postępowania cywilnego i umożliwić pozwanemu obronę swych praw, przewidziano, że przed wyznaczeniem posiedzenia, przewodniczący zarządzi złożenie odpowiedzi na pozew.

Zmianie ulegną również zasady postępowania zażaleniowego w przedmiocie dopuszczalności postępowania. Projektodawca proponuje, aby odebrać Sądowi Apelacyjnemu możliwość zwrócenia sprawy do Sądu Okręgowego w przypadku nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy lub nieprzeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. Jednocześnie zniesione mają zostać ograniczenia w postępowaniu dowodowym przed sądem drugiej instancji. W przypadku zaś wniesienia skargi kasacyjnej, Sądowi Najwyższemu przyznano wprost kompetencję do rozstrzygnięcia o dopuszczalności postępowania grupowego, co do tej pory budziło kontrowersje. Z praktycznego punktu widzenia, istotne jest również to, że po uprawomocnieniu się postanowienia o rozpoznaniu sprawy w postępowaniu grupowym, dopuszczalność prowadzenia tego postępowania nie będzie mogła podlegać ponownemu badaniu.

Nie jest to jedyne ograniczenie uprawnień strony pozwanej. W celu przyspieszenia postępowania, ustawodawca przewidział bowiem również, że wniesienie zażalenia na postanowienie w przedmiocie składu grupy nie wstrzymuje merytorycznego rozpoznania sprawy i powinno być prowadzone równolegle z głównym postępowaniem. W konsekwencji może dojść do sytuacji, w której przez znaczną część procesu pozwany nie będzie w stanie jednoznacznie ocenić ciążącego na nim ryzyka, związanego z ilością osób występujących z roszczeniem.

Inne ułatwienia

Kolejnym ukłonem w kierunku strony powodowej jest wydłużenie do 12 miesięcy okresu, przez który swoją moc zachowują skutki wytoczenia powództwa (w szczególności przerwanie biegu terminu przedawnienia) w postępowaniu grupowym, w przypadku gdy w efekcie niedopuszczalności powództwa, członek grupy zdecyduje się na złożenie pozwu indywidualnie. Ma to umożliwić wstrzymanie się z wytaczaniem powództw w postępowaniu zwykłym do czasu rozpoznania skargi kasacyjnej w tym przedmiocie.

Jako właściwe ocenić należy zmiany dotyczące kaucji na zabezpieczenie kosztów procesu. Projektodawca w sposób wyraźny wskazał przesłanki, od których zależeć będzie ustanowienie zabezpieczenia i przesądził, że ich uprawdopodobnienie należy do pozwanego. Złagodzono jednocześnie konsekwencje niewniesienia kaucji w terminie. W odpowiedzi na postęp technologiczny i powszechne stosowanie internetu, w projekcie ustawy zaproponowano uelastycznienie ogłaszania wszczęcia postępowania grupowego, które odtąd następować ma w sposób najbardziej odpowiedni dla danej sprawy, przede wszystkim w przestrzeni wirtualnej. Dobrym rozwiązaniem jest ponadto stworzenia wykazu postępowań grupowych będących w toku oraz prawomocnie zakończonych. Prowadzenie wykazu zostanie powierzone Ministrowi Sprawiedliwości. Zmiana ta przyczyni się do upowszechnienia informacji o procesach zbiorowych.

Co jeszcze można by poprawić

Krytycznie odnieść należy się natomiast do braku w proponowanej nowelizacji przepisów, które ułatwiałyby polubowne rozwiązanie sporu. W dalszym ciągu funkcjonuje wprawdzie art. 7, zgodnie z którym sąd w każdym stadium sprawy może skierować strony do mediacji, ale rozwiązanie to jest niewystarczające.

Propozycją godną rozważenia jest, aby po wydaniu postanowienia o składzie grupy, sąd kierował strony na posiedzenie mediacyjne, jeszcze przed wyznaczeniem rozprawy. W ten sposób, powstałaby systemowa zachęta do tego, aby strony, które znają już rozstrzygnięcie w przedmiocie dopuszczalności postępowania oraz składu grupy, podjęły próbę zawarcia ugody. Niezależnie od braku rozwiązań w tym zakresie, wskazać należy, że samo zwiększenie skuteczności dochodzenia roszczeń w postępowaniu grupowym, co powinno nastąpić w wyniku proponowanej nowelizacji, zmobilizuje strony do próby polubownego rozwiązania sporu.

Wśród praktyków słychać głosy, że dla przyspieszenia postępowania grupowego oraz nadania mu prawidłowej wagi, oprócz proponowanych zmian, konieczne są zmiany w sposobie prowadzenia statystyki dotyczącej pracy sędziego i sposobu przydziału spraw poszczególnym sędziom. Należy zgodzić się z postulatem, że postępowaniom grupowym powinno się przyznać szczególną rangę w tym zakresie. Wymagają one bowiem zwiększonego nakładu pracy nie tylko od pełnomocników, ale również od sędziów.

Konieczna równowaga

Zaproponowane zmiany odpowiadają na znaczną część postulatów formułowanych od lat przez praktyków. Ich konsekwencją będzie wzrost znaczenia postępowania grupowego w polskim systemie prawnym. Wskazać należy przy tym, że projektowane regulacje wzmacniają pozycję procesową strony powodowej. W połączeniu z prokonsumenckim podejściem wielu sędziów, należy uważnie obserwować, czy nowy model procesu grupowego nie doprowadzi w praktyce do zachwiania równowagi stron tego postępowania.