Karalność przestępstw podatkowych

GabrielaBiedrzycka_zdj_cieW ostatnich kilkunastu miesiącach jesteśmy świadkami wyjątkowo intensywnych prac legislacyjnych, które wprowadzają szereg zmian w ustawach i aktach wykonawczych z wielu dziedzin prawa.

Do najbardziej odczuwalnych, biorąc pod uwagę szerokie grono adresatów, należy zaliczyć zmiany w prawie podatkowym. Wszystkie, począwszy od zeszłorocznej rewolucji w Ordynacji podatkowej (wprowadzenie klauzuli przeciwko unikaniu opodatkowania), służą uszczelnieniu systemu podatkowego w Polsce.

Można z całą pewnością stwierdzić, że jest to obecnie europejski trend. Zapoczątkowały go unijne organy, które od kilku lat ze zwiększoną aktywnością publikują alarmujące dane o skali wyłudzeń podatku od towarów i usług oraz rozmiarach uchylania się od opodatkowania przez przedsiębiorców i innych podatników w Unii Europejskiej. Od połowy 2015 roku podjęto starania zmierzające do ograniczenia przestępczości podatkowej w UE. Nabrały one impetu po tym, jak Komisja Europejska przedstawiła komunikat skierowany do Parlamentu UE oraz Rady UE w sprawie planu uszczelnienia systemów podatkowych państw członkowskich. Ruch ten stanowił duży krok w kierunku zaostrzania dyscypliny podatkowej w krajach członkowskich Wspólnoty. Rozpoczęła się walka z problemem wyłudzeń i oszustw związanych z podatkiem od towarów i usług (VAT), a także z międzynarodowymi korporacjami dążącymi do obniżenia należności z tytułu podatków dochodowych.

Zmiany w kodeksie karnym

Dążenie do uporządkowania krajowego systemu prawa podatkowego oraz idea wspólnej walki państw członkowskich UE przeciwko oszustwom podatkowym, doprowadziły do znacznych zmian w polskim Kodeksie karnym. Do tej pory nie było w polskich ustawach, poza ustawą Kodeks karno-skarbowy, przepisów, które odnosiłyby się wprost do konkretnych przestępstw podatkowych.

Nowelizacja Kodeksu karnego wprowadziła szczególne regulacje, w postaci opisów nowych przestępstw. Stanowi to duży krok naprzód w planie walki z przestępczością podatkową, od dawna zapowiadanym przez Ministra Sprawiedliwości Zbigniewa Ziobro. Doskonałym przykładem jest pojawienie się w Kodeksie karnym artykułów 270a, 271a oraz 277a–277d, które dotyczą fałszowania faktur, gdyż to właśnie faktury ukazujące nierzeczywiste zdarzenia gospodarcze są narzędziem odgrywającym najistotniejszą rolę w większości oszustw podatkowych dotyczących wyłudzeń VAT.

Godny podkreślenia jest fakt, że czyny zabronione, wprowadzone nowelizacją Kodeksu karnego, zostały uwzględnione w katalogu przestępstw, wobec których możliwe jest zarządzenie procesowej kontroli oraz utrwalania treści rozmów telefonicznych. Będzie to dawało możliwość przeprowadzania czynności operacyjno-rozpoznawczych wykonywanych m.in. przez policję, Centralne Biuro Antykorupcyjne, organy kontroli skarbowej i Straży Granicznej oraz może mieć realny wpływ na skuteczność wykrywalności przestępstw podatkowych.

Fałszywe faktury

Karanie procederu fałszowania faktur wymagało wprowadzenia do Kodeksu karnego definicji faktury, która pojawiła się w art. 115 § 14a. Nowy artykuł 270a wprost odnosi się do procederu fałszowania faktury. Do tej pory organy podatkowe oraz prokuratura w trakcie postępowań o tego rodzaju czyn zabroniony musiały korzystać z przepisu art. 270 Kodeksu karnego, mówiącego o fałszowaniu i podrabianiu wszelkiego rodzaju dokumentów.

Zgodnie z przyjętym art. 270a, karane jest podrabianie lub przerabianie faktury w celu użycia za autentyczną, w zakresie okoliczności mogących mieć znaczenie dla określenia wysokości należności publicznoprawnej albo używanie takiej faktury jako autentycznej. Regulacja ta jest odpowiedzią na zatrważające dane Najwyższej Izby Kontroli z ostatnich lat, zgodnie z którymi organy kontroli skarbowej wykryły fikcyjne faktury na kwotę 19,7 mld zł w 2013 roku, 33,7 mld zł w 2014 roku oraz 81,9 mld zł w 2015 roku.

Ustawą z dnia 10 lutego 2017 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2017 r. poz. 244), która weszła w życie w dniu 1 marca 2017 r., wprowadzono wysokie sankcje za tego rodzaju przestępstwa. Ustawodawca uchwalił niespotykaną dotychczas w krajowym ustawodawstwie karnym, związanym z przestępczością podatkową, maksymalną karę 25 lat więzienia za dopuszczenie się przestępstw określonych w art. 270a lub art. 271a wobec faktury lub faktur zawierających kwotę należności, której wartość lub łączna wartość jest większa niż 10 mln zł. W myśl noweli, karalność czynu zaostrza się w zależności od wysokości kwoty należności określonych fakturą. W tym celu ustawodawca posługuje się pojęciem mienia wielkiej wartości i jego wielokrotności. Pojęcie to zostało zdefiniowane w art. 115 §6 Kodeksu karnego i oznacza mienie o wartości przekraczającej 1 mln zł, w czasie popełnienia czynu zabronionego.

Ustawodawca wprowadza trzy typy czynu zabronionego polegającego na wystawianiu fikcyjnych faktur i podrabianiu oraz przerabianiu faktur.

Pierwszy z nich, typ podstawowy, pojawia się w artykułach 270a §1 i 271a §1. Na ich podstawie sprawca zagrożony jest karą pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8. Należy jednak rozróżnić, że art. 270a § 1 odnosi się do procederu podrabiania lub przerabiania faktury, w celu użycia za autentyczną, w zakresie okoliczności faktycznych mogących mieć znaczenie dla określenia wysokości należności publicznoprawnej lub jej zwrotu albo do procederu używania takiej faktury jako autentycznej. Z kolei art. 271a, posiadający cechy fałszerstwa intelektualnego, dotyczy czynności wystawiania faktur lub faktury, zawierających kwotę należności ogółem, której wartość lub łączna wartość jest znaczna, a także poświadczania nieprawdy co do okoliczności faktycznych mogących mieć znaczenie dla określenia wysokości należności publicznoprawnej lub jej zwrotu albo zwrotu innej należności o charakterze podatkowym, jak również używania takiej faktury lub faktur. W obu przypadkach pojawia się element zaostrzający karę, kiedy wartość należności wynikającej z faktur przekracza 5 mln zł. Wówczas sprawca podlega karze pozbawienia wolności na czas nie krótszy od 3 lat. Taki sam wymiar kary grozi sprawcy, który uczynił z wyłudzeń podatku, uzyskanych na podstawie fałszywych faktur, swoje stałe źródło dochodu (270a §2 i 271a §2). W obu artykułach pojawia się także typ uprzywilejowany, określony przez ustawodawcę jako wypadek mniejszej wagi, czyli czyn którego stopień społecznej szkodliwości oraz wina sprawcy są znacznie niższe niż w wypadkach popełnienia przestępstwa typu podstawowego. Artykuł 270a §3 przewiduje dla typu uprzywilejowanego karę grzywny, karę ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. W artykule 271a §3, w wypadku mniejszej wagi, sprawca czynu określonego w §1 lub §2 podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Najwięcej emocji wzbudza jednak art. 277a, który dla przestępstw określonych w art. 270a i art. 271a, wobec faktury lub faktur, zawierających kwotę należności ogółem, której wartość lub łączna wartość jest większa niż wspomniane 10 mln zł. (dziesięciokrotność kwoty wielkiej wartości), przewiduje karę pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 5 albo karę 25 lat pozbawienia wolności. W wypadku mniejszej wagi, zakłada pozbawienie wolności do lat 5 (art. 277a §2). Sąd, obok kary pozbawienia wolności, będzie mógł wymierzyć przestępcy kumulatywną karę w postaci grzywny w wysokości do 3000 stawek dziennych (art. 277b).

Przestępstwo karuzelowe

Gabriela_Biedrzycka_prokurator1_WojciewskiPolska jest niechlubnym liderem europejskiego rankingu wyłudzeń VAT, poinformował o tym w wywiadzie dla portalu wPolityce.pl z sierpnia 2016 roku Wiceminister Sprawiedliwości Marcin Warchoł, po tym jak przekazał dane Najwyższej Izby Kontroli urzędnikom Komisji Europejskiej zajmującym się podatkiem VAT.

Należy podkreślić, że jedną z najczęstszych metod wyłudzeń VAT w dalszym ciągu są tzw. przestępstwa karuzelowe, polegające na tworzeniu przez grupę podmiotów fikcyjnych transakcji, pozorujących transakcje rzeczywiste, których celem jest wyłudzanie VAT. Towary wykorzystywane w fałszywych transakcjach to najczęściej kosztowne, a zarazem niewielkie gabarytowo produkty, które można łatwo przetransportować. Należą zwykle do towarów cieszących się dużym popytem, co sprawia, że można je również szybko i łatwo sprzedać. Umożliwia to wygenerowanie dużego obrotu i uzyskanie wysokiego zwrotu podatku VAT, dzięki fałszywej dokumentacji fakturowej nierzeczywistych transakcji. Transakcje karuzelowe dokonywane są na terytorium co najmniej dwóch krajów Unii Europejskiej.

Zbyteczne obawy

Nowe przepisy budzą wiele kontrowersji, prawdopodobnie dlatego, że tak wysokie sankcje nie odnosiły się do tej pory do przestępstw polegających na podaniu nieprawdy na fakturze lub celowego przerobienia lub podrobienia faktury. Jednak z uzasadnienia projektu nowelizacji wynika, że karalność będzie odnosić się jedynie do wyraźnie ukierunkowanych działań, które cechuje jednoznaczne nastawienie przestępcy na wyłudzenie VAT. Dlatego wątpliwości interpretacyjne podatnika co do zastosowania odpowiedniej stawki VAT czy też nieumyślne omyłki pisarskie i rachunkowe nie powinny prowadzić do odpowiedzialności karnej. Ponadto nowelizacja wprowadza możliwość łagodniejszego potraktowania i nadzwyczajnego złagodzenia kary wobec sprawcy pod warunkiem, że ujawni wszystkie okoliczności przestępstwa oraz wskaże osoby współdziałające. Co więcej, na podstawie wprowadzanych przepisów możliwe jest odstąpienie od wymierzenia kary, jeśli sprawca bądź uczestnik przestępstwa zwróci całą korzyść majątkową osiągniętą z zakazanego prawem procederu. Celem takiego rozwiązania jest rozbicie silnych powiązań w grupach przestępczych, które z wyłudzeń podatku uczyniły prawdziwie mafijny biznes.

Pomogą służby skarbowe

Pisząc o zmianach w karalności przestępstw podatkowych, nie można pominąć zmian w strukturze organów administracji skarbowej. Od 1 marca 2017 roku dotychczasowy system skarbowy został zmieniony przez ustanowienie nowych organów, a także zmianę kompetencji niektórych z tych, które pozostały.

W uzasadnieniu projektu ustawy o Krajowej Administracji Skarbowej (KAS) zostały wskazane główne cele: ograniczenie skali oszustw podatkowych oraz zwiększenie skuteczności poboru należności podatkowych i celnych. Przed reformą administracji skarbowej argumentem przemawiającym za gruntownymi przemianami było dublowanie się kompetencji, a także niska skuteczności organów skarbowych, szczególnie w wykrywaniu i zapobieganiu przestępstwom podatkowym. Szef Krajowej Administracji Skarbowej Marian Banaś powiedział podczas spotkania prasowego na temat reformy skarbowości, które odbyło się 12 stycznia 2017 r. w Ministerstwie Finansów, że „misja Krajowej Administracji Skarbowej to zabezpieczenie finansów Polski poprzez skuteczne ściąganie należności oraz ochrona obszaru celnego Unii Europejskiej”.

Warto podkreślić, że na mocy nowych przepisów funkcjonariusze KAS uzyskali również uprawnienia operacyjne. Podobnie jak kontrolerzy, mogą obecnie wykonywać m.in. czynności w miejscu, gdzie zaistnieje podejrzenie popełnienia przestępstwa, w tym wystawiania fałszywych faktur. Ponadto, w prokuraturach regionalnych, wprowadzonych ustawą z dnia 28 stycznia 2016 roku – Prawo o prokuraturze (Dz. U. z 2016 r. poz. 177), tworzone są jednostki, wyspecjalizowane w ściganiu różnego rodzaju przestępstw podatkowych, mające ściśle współpracować ze specjalistycznymi zespołami powoływanymi w ramach KAS.