Rok w Trybunale Praw Człowieka

26 stycznia 2017 roku podczas konferencji prasowej, która odbyła się w Europejskim Trybunale Praw Człowieka podsumowano jego działalność w roku minionym.

Warto prześledzić najistotniejsze trendy w orzecznictwie w ciągu ostatniego roku, tak w aspekcie ilościowym, jak jakościowym.

Więcej skarg, więcej wyroków

Human Rights BuildingTrybunał w 2016 roku wydał 993 wyroki, podczas, gdy w roku 2015 postępowania zakończyły się wyrokiem w 823 sprawach. 27 wyroków wydanych zostało przez Wielką Izbę Trybunału, 656 przez Izby, a 310 przez komitety złożone z trzech sędziów. Oczywiście, jak co roku, zdecydowana większość wniesionych skarg została załatwiona decyzjami, czy to uznającymi skargę za niedopuszczalną, czy też skreślającymi je z listy skarg (Trybunał załatwił w ten sposób około 36.500 spraw, komunikując rządom około 9.500 skarg). Na koniec roku liczba zawisłych przed Trybunałem spraw wzrosła, w porównaniu z analogicznym okresem roku poprzedniego, z 64.850 do 79.750, czyli o prawie jedną czwartą. Najwięcej skarg wniesiono przeciwko Ukrainie (22,8%), Turcji (15,8%), Węgrom (11,2%), Rosji (9,8%) i Rumunii (9,3%).

Ogólny wzrost liczby spraw zawisłych przed Trybunałem wynika, po pierwsze, z wyższej liczby skarg przekazanych do rozpoznania składom sędziowskim (53.500 nowych skarg, podczas gdy w 2015 r. – 40.500). Po drugie, w 2016 roku Trybunał rozpoznał mniejszą liczbę spraw (38.500) niż w 2015 roku (spadek o 16%). Spadek produktywności Trybunału wynika z faktu, że koncentruje się on aktualnie na rozpatrywaniu spraw bardziej złożonych, wymagających szczegółowego oraz, siłą rzeczy, dłuższego badania. W latach wcześniejszych główny nacisk kładziono na odrzucanie skarg w sposób oczywisty niedopuszczalnych. Zwiększona liczba skarg (po dwóch latach spadków), połączona z obiektywnie uzasadnioną zmniejszoną produktywnością Trybunału, doprowadziła do zwiększenia się liczby spraw w toku.

Skąd większa liczba nowych skarg? Wiąże się ona z sytuacją w trzech krajach: Rumunii, Węgrzech i Turcji. Liczba spraw przeciwko Rumuni wzrosła o 108%, natomiast przeciw Węgrom – o 95%. Wynika to ze znacznej liczby wnoszonych spraw dotyczących warunków więziennych panujących w obu tych krajach, a więc spraw traktowanych przez Trybunał priorytetowo, z uwagi na domniemane naruszenie artykułu 3 Konwencji, zakazującego tortur, nieludzkiego lub poniżającego traktowania. Dotyczą one problemów o charakterze strukturalnym, których eliminacja wymaga podjęcia działań generalnych na szczeblu krajowym, których rezultaty są lub będą widoczne w dłuższej perspektywie czasowej.

W 2015 roku Trybunał wydał nawet wyrok pilotażowy przeciwko Węgrom w sprawie Vargas i inni, dotyczącej właśnie warunków panujących w węgierskich jednostkach penitencjarnych. W listopadzie 2016 roku Trybunał zawiesił do sierpnia 2017 roku rozpoznanie 7.000 skarg dotyczących tego problemu, do czasu przedsięwzięcia stosownych działań o charakterze systemowym.

W przypadku Turcji, znaczący wzrost liczby nowych skarg wiąże się z wydarzeniami, do jakich doszło 15 lipca 2016 roku. W konsekwencji usiłowania przeprowadzenia zamachu stanu do Trybunału trafiło ponad pięć tysięcy skarg, przy czym część z nich została odrzucona z uwagi na niespełnienie wymogów formalnych, część zaś została uznana za niedopuszczalne z uwagi na niewyczerpanie krajowych środków odwoławczych.

Polska przed Trybunałem

Jak na tym tle wypada Polska? Generalnie można zauważyć spadek ogólnej liczby orzeczeń wydanych w sprawach polskich, obejmujących nie tylko wyroki, ale również decyzje skreślające sprawy z listy skarg w związku z zawartymi ugodami, czy też z uwagi na zaakceptowanie przez Trybunał deklaracji jednostronnej rządu. W 2015 roku takich orzeczeń w sprawach polskich było 162, podczas gdy w 2016 – 58 (19 wyroków, 27 decyzji wydanych w związku z zawartą ugodą i 12 decyzji wydanych w konsekwencji złożenia deklaracji jednostronnej).

Warto zwrócić uwagę na źródło takiej zmiany. Otóż ma ona związek z dużo mniejszą liczbą skarg skreślonych przez Trybunał w wyniku zawarcia ugody, czy złożenia deklaracji jednostronnej. Liczba samych wyroków stwierdzających co najmniej jedno naruszenie Konwencji pozostała na poziomie praktycznie tym samym co w roku poprzednim (19 w 2016, 20 w 2015; ogólna liczba wyroków w sprawach polskich to 26 w 2016 i 29 w 2015). Warto przypomnieć, że wcześniej zdarzały się nawet takie lata, w których Trybunał wydawał rocznie po ponad 100 wyroków przeciwko Polsce. Dlatego też, pomimo znaczącego zmniejszenia się w ostatnich latach liczby wyroków wydawanych w sprawach polskich, w ujęciu globalnym przez cały czas należymy jeszcze do czołówki państw, przeciwko którym Trybunał wydał w swojej historii największą ilość wyroków.

Pomimo, że w 2016 roku nastąpił niewielki wzrost liczby nowych skarg przeciwko Polsce przydzielonych do rozpoznania składom sędziowskim (2.424 w 2016 i 2.178 w 2015), znacząco spadła w tym czasie liczba nowych spraw, co do których rząd został poproszony o zajęcie stanowiska w postępowaniu przed Trybunałem (w 2016 było to 69 spraw, podczas gdy w 2015 -170). Obecnie przed Trybunałem przeciwko Polsce zawisłych jest około 1.800 skarg, co stanowi 2,3% całości i lokuje nas, podobnie jak rok wcześniej, na 8 miejscu wśród wszystkich państw Rady Europy. Warto jednak uwzględnić jeszcze jeden wskaźnik i odnieść liczbę wniesionych skarg do populacji. W takim ujęciu, pod względem liczby skierowanych skarg Polska znalazła się na 22 miejscu w Radzie Europy, czyli prawie równo w połowie tabeli.

Sprawy precedensowe

Szymon_Janczarek_Rok_w_Trybunale_Praw_Cz_owieka_2Jakie wyroki wydane przez Trybunał w roku ubiegłym uznać można za szczególnie istotne, mające charakter precedensowy? Siłą rzeczy tego rodzaju wybór będzie miał charakter subiektywny. Może więc, by zarzutu subiektywności uniknąć, warto zwrócić uwagę na te wyroki, które zostały wydane przez Wielką Izbę Trybunału, co samo w sobie stanowić powinno wyraźną wskazówkę, co do większej ich doniosłości.

Wielka Izba w 2016 roku wydała 27 wyroków, analizując szerokie spektrum problemów związanych z interpretacją poszczególnych postanowień Konwencji. Zajmowała się nie tylko ogólnym obowiązkiem zapewnienia praw człowieka na gruncie artykułu 1 Konwencji w sprawie Mozer przeciwko Mołdowie i Rosji, ale również obowiązkiem przeprowadzenia skutecznego śledztwa na podstawie artykułu 2 w sprawie Armani Da Silva przeciwko Wielkiej Brytanii, dotyczącej użycia śmiercionośnej siły przez funkcjonariuszy państwowych. Pewnych obowiązków proceduralnych, wynikających z artykułu 2 i 3 Konwencji (prawo do życia, zakaz tortur i innych form złego traktowania) Trybunał doszukał się również w sprawach dotyczących procedury azylowej (F.G. przeciwko Szwecji, czy też J.K. i inni przeciwko Szwecji).

Kwestia dopuszczalności deportacji poważnie chorego cudzoziemca stanowiła z kolei przedmiot zainteresowana Wielkiej Izby w sprawie Paposhvili przeciwko Belgii, z punktu widzenia nie tylko artykułu 3 Konwencji, ale również prawa do życia prywatnego i rodzinnego, chronionego w jej artykule 8. Kryzysu migracyjnego dotyczył również wyrok wydany w sprawie Khlaifia i inni przeciwko Włochom, analizujący zarzuty naruszenia szeregu różnych postanowień Konwencji (nie tylko artykułu 3, ale również 5, 13 oraz artykułu 4 Czwartego Protokołu Dodatkowego).

Kwestii ochrony zdrowia nieletniego pozbawionego wolności, w kontekście zarzucanego naruszenia artykułu 3 Konwencji, dotyczył wyrok w sprawie Blokhin przeciwko Rosji. Z punktu widzenia zakazu nieludzkiego traktowania, Trybunał zajmował się także – w sprawie Muršić przeciwko Chorwacji – kwestią minimalnej powierzchni przysługującej skarżącemu w celi wieloosobowej.

W sprawie Murray przeciwko Holandii Wielka Izba uszczegółowiła swoje dotychczasowe orzecznictwo dotyczące nieludzkiego traktowania osoby, wobec której orzeczono karę dożywotniego pozbawienia wolności, bez możliwości wcześniejszego przedterminowego zwolnienia.

W zakresie prawa do wolności i bezpieczeństwa osobistego warto ponownie wspomnieć o wyroku w sprawie Mozer, w którym przeanalizowano zgodność z prawem nakazów pozbawienia wolności, wydanych przez sądy tworu nieuznanego przez społeczność międzynarodową (Transdniestria) oraz o wyroku w sprawie Blokhin, w którym Wielka Izba zajmowała się wątkiem umieszczenia w specjalnym ośrodku nieletniego w wieku wyłączającym odpowiedzialność karną (ta sprawa dotyczyła również praw proceduralnych takiej osoby, z punktu widzenia standardu rzetelnego procesu i artykułu 6 Konwencji). Nowe wątki w kontekście nadmiernej długości tymczasowego aresztowania pojawiły się w wyroku Wielkiej Izby w sprawie Buzadji przeciwko Mołdowie.

Jeżeli chodzi o prawo do rzetelnego procesu, chronione w artykule 6 Konwencji, problemem proporcjonalności w zakresie ograniczeń w dostępie do sądu Trybunał zajmował się między innymi w sprawach Al-Dulimi i Montana Management Inc. przeciwko Szwajcarii, Lupeni Greek Catholic Parish i inni przeciwko Rumunii oraz Baka przeciwko Węgrom. W tej ostatniej, zwrócił również uwagę na kwestie rzetelności proceduralnej w sprawach dotyczących usunięcia sędziego.

W sprawie Lupeni Wielka Izba zajmowała się także kwestią pewności prawnej oraz nadmierną długością postępowania sądowego. Problemami związanymi z uznaniem wyroku sądu zagranicznego w postępowaniu cywilnym Trybunał zajmował się w sprawie Avotiņš przeciwko Łotwie, a zagadnieniem właściwego uzasadnienia wyroku skazującego – w sprawie Lhermitte przeciwko Belgii. Z kolei prawa do korzystania z pomocy obrońcy w trakcie przesłuchania przez policję, w kontekście ataku terrorystycznego i uszczegółowienia tak zwanej doktryny Salduz, dotyczył wyrok w sprawie Ibrahim i inni.

Orzecznictwo Trybunału w zakresie zakazu orzekania dwa razy w tej samej sprawie (ne bis in idem), skodyfikowanego w artykule 4 Siódmego Protokołu Dodatkowego do Konwencji, uległo rozwinięciu w sprawie A i B przeciwko Norwegii. W zakresie prawa do życia prywatnego i rodzinnego, czyli artykułu 8 Konwencji, Wielka Izba zajmowała się problemem prawa do porodu w domu w sprawie Dubska i Krejzova przeciwko Czechom. Z kolei obowiązku bezstronności i neutralności, w kontekście artykułów 9 i 14 Konwencji, dotyczyła sprawa İzzettin Doğan i inni przeciwko Turcji.

Po raz pierwszy Trybunał zajmował się zakresem, w jaki parlament może samodzielnie regulować kwestie związane ze swoim wewnętrznym funkcjonowaniem, a w szczególności ograniczeniem swobody wypowiedzi parlamentarzystów w sprawie Karacsony i inni przeciwko Węgrom. W innej sprawie węgierskiej (Baka) Wielka Izba analizowała również kwestię swobody wypowiedzi sędziego i jej wagi w kontekście nieusuwalności i niezawisłości sędziowskiej.

Z punktu widzenia standardu artykułu 10 Konwencji, Wielka Izba zajęła się po raz kolejny – w sprawie Bedat przeciwko Szwajcarii - wątkiem publikacji przez prasę informacji chronionych tajemnicą śledztwa, dokonując jednocześnie wyjaśnienia zakresu prawa dostępu do informacji publicznej w sprawie Magyar Helsinki Bizottsag przeciwko Węgrom.