Ustne uzasadnienie wyroku

image0011Uzasadnienie wyroku spełnia ważną funkcję w zakresie stosowania prawa. W europejskim prawie kontynentalnym obowiązek uzasadniania orzeczeń istnieje od czasów Rewolucji Francuskiej1.

W państwach demokratycznych następuje zmiana relacji między władzą i jednostką, która nakłada na władzę obowiązki w zakresie przejrzystości jej decyzji, co nie pozostaje bez wpływu na wymagania i oczekiwania względem uzasadniania orzeczeń wydanych przez sąd. Dotyczy to zarówno treści uzasadnienia, jak też poziomu i dostępności argumentacji2. Prawidłowo zredagowane uzasadnienie przedstawia argumentację ściśle związaną z wynikiem procesu zawartym w sentencji wyroku.

Wyjaśnienie motywów

Celem uzasadnienia jest wyjaśnienie motywów jakimi kierował się sąd wydając orzeczenie. Orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka akcentuje, że treść uzasadnienia uzależniona jest od charakteru orzeczenia i może być oceniana jedynie w okolicznościach danej sprawy. Wpływ na jego kształt mogą mieć m.in. zakres dostępnej argumentacji, rozwiązania ustawowe i poglądy prawne, a także sposób formułowania i ogłaszania orzeczeń3.Sąd nie jest obowiązany do drobiazgowego uzasadnienia każdego argumentu, nie może jednak pomijać kwestii, które w sposób oczywisty rzutują na rozstrzygnięcie sprawy4. W polskim porządku prawnym normującym postępowanie cywilne, mimo zasadniczo niezmienionej w tym względzie regulacji kodeksowej niemal od 1930 r., sposób sporządzania uzasadnień, ich treść oraz zakres, uległy ogromnym przeobrażeniom. Dotyczy to m.in. stosunkowo nowej instytucji, jaką jest ustne uzasadnienie wyroku.

Nowość w sprawach cywilnych

Od 27 października 2014 r. w procedurze cywilnej obowiązuje nowy przepis art. 328 § 11 Kodeksu postępowania cywilnego (dalej: k.p.c.), który poszerza możliwości sądu orzekającego o wygłoszenie ustnego uzasadnienia wyroku5. Zgodnie z tym unormowaniem, jeżeli przebieg posiedzenia jest utrwalany za pomocą urządzenia rejestrującego dźwięk albo obraz i dźwięk, uzasadnienie może być wygłoszone po ogłoszeniu sentencji wyroku i utrwalone za pomocą tego urządzenia, o czym przewodniczący uprzedza przed wygłoszeniem uzasadnienia. W takim przypadku nie podaje się odrębnie zasadniczych powodów rozstrzygnięcia.

Ta nowa instytucja jest konsekwencją innej zmiany procedury, związanej z wprowadzeniem e – protokołu. Uzasadnienie ustne tym różni się od tradycyjnej formy uzasadnienia pisemnego, że jest nagrywane podczas rozprawy, a następnie poddane transkrypcji (przekład zapisu elektronicznego na pismo). Wówczas nie będzie sporządzane odrębne pisemne uzasadnienie wyroku, a strona która zamierza wnieść środek odwoławczy powinna zgłosić wniosek nie o sporządzenie i doręczenie pisemnego uzasadnienia wyroku, tylko o doręczenie wyroku wraz z transkrypcją uzasadnienia (art. 329 k.p.c., art. 331 § 1 k.p.c.). Doręczenie wyroku z transkrypcją uzasadnienia jest równoznaczne z doręczeniem wyroku z uzasadnieniem. Termin do wniesienia apelacji jest taki sam, jak przy uzasadnieniu pisemnym (dwutygodniowy). Biegnie on od daty doręczenia wyroku z transkrypcją uzasadnienia.

Z korzyścią dla wszystkich

Kossak-Chrzanowski_Krzysztof_„Znak_towarowy_w_polskim_prawie_zdj._WojciewskiPozytywne aspekty ustnego uzasadnienia wyroku są znaczące zarówno dla stron procesu, jak też opinii publicznej. Taka bezpośrednia forma przekazu, umożliwia akceptację wyroku, zaś strona, która nie zgadza się z jego treścią, może od dnia ogłoszenia orzeczenia i ustnego uzasadnienia zacząć przygotowania do ewentualnego złożenia środka odwoławczego. Ważny jest przy tym efekt psychologiczny. Słysząc pełne uzasadnienie rozstrzygnięcia, strona może czuć się bardziej przekonana o jego trafności niż w sytuacji, w której jeszcze przez dłuższy czas, czekając na uzasadnienie pisemne, nie jest pewna czy sąd miał na uwadze wszystkie wskazane przez nią dowody oraz, czy ocena ich mocy jest trafna.

Wygłaszanie uzasadnienia ustnego może też przyczynić się po części do zmniejszenia nakładu pracy sędziego, który nie sporządza już pisemnego uzasadnienia. Transkrypcja zapisu ustnego uzasadnienia jest bowiem pracą odtwórczą, wykonywaną przez pracownika zespołu transkrybentów. Nadto przy takiej formie uzasadnienia silniejsze jest oddziaływanie wyroku w płaszczyźnie społecznej, jeżeli na sali rozpraw znajduje się publiczność lub media. Z tego punktu widzenia uzasadnienia, służąc właściwemu postrzeganiu wymiaru sprawiedliwości, mają swój wymiar aksjologiczny.

Wymogi ustnego uzasadnienia

Wygłoszenie ustnego uzasadnienia jest wyzwaniem dla sędziego, ponieważ powinno być ono zgodne z przyjętymi normami językowymi oraz odpowiadać podstawowym wymaganiom proceduralnym. W praktyce konieczne jest wstępne przygotowanie właściwej argumentacji, przemawiającej za trafnością rozstrzygnięcia.

Uzasadnienie ustne winno zawierać wszystkie elementy wymagane przepisem art. 328 § 2 k.p.c., podobnie jak uzasadnienie pisemne6. Konstrukcja uzasadnienia powiązana jest ze schematem opartym na sylogizmie prawniczym, przyjmowanym jako schemat uniwersalny w różnych modelach stosowania prawa. Źródeł sylogizmu prawniczego należy doszukiwać się w drugiej połowie XIX w. Rozstrzygnięcie podejmowane przez sędziego miało opierać się na niezawodnym wnioskowaniu dedukcyjnym. Subsumpcja, rozumiana jako przyporządkowanie ustaleń co do faktów, ustaleniom co do norm, stawała się operacją, której wynikiem była decyzja stosowania prawa7.

Najbliższe modelowi sylogistycznemu jest uzasadnienie orzeczenia przez sąd pierwszej instancji. Zgodnie z art. 328 § 2 k.p.c., uzasadnienie wyroku powinno zawierać wskazanie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia, a mianowicie: ustalenie faktów, które sąd uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł oraz przyczyn, dla których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, a także wyjaśnienie podstawy prawnej wyroku z przytoczeniem przepisów prawa.

Logiczna całość

W praktyce w uzasadnieniach wyroków dają się zazwyczaj wyróżnić trzy części. Pierwsza część (wstępna) zawiera przedstawienie żądań stron, a jeżeli jest to pomocne w wyjaśnieniu zawiłości sprawy – zwięzły opis przebiegu postępowania. Część druga obejmuje przedstawienie istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy faktów ustalonych w postępowaniu sądowym. W tej części sąd wskazuje dowody, na podstawie których dokonał ustaleń oraz rozprawia się z dowodami, którym odmówił wiarygodności. Część trzecia obejmuje wyjaśnienie podstawy prawnej wyroku. Sąd nie może ograniczać się do powołania przepisów prawa, lecz powinien podać sposób ich wykładni i zastosowania.

Finalnie, w ramach subsumpcji, sąd ma obowiązek wyjaśnić jaka norma prawna jest podstawą orzeczenia i w jaki sposób wpłynęła ona na rozstrzygnięcie, a więc jakie elementy stanu faktycznego uzasadniają zastosowanie tego przepisu8. Ustalenia faktyczne oraz podstawa prawna rozstrzygnięcia powinny być spójne i tworzyć logiczną całość. Zasadniczo uzasadnienie orzeczenia ma spełniać funkcję perswazyjną (wskazywać powody rozstrzygnięcia, by strony mogły przekonać się o jego słuszności) i funkcję kontrolną (przedstawiać instancji odwoławczej podstawy do sprawdzenia tej słuszności).

Nie ma jednoznacznych oczekiwań, co do obszerności uzasadnienia. Jego zakres zależy od rodzaju sprawy i przedmiotu rozstrzygnięcia. Uzasadnienie powinno być zwięzłe. Siła przekonywająca nie zależy bowiem od liczby argumentów, ale od ich trafności.

Do uzasadnienia orzeczenia sądu drugiej instancji rozstrzygającego co do istoty sprawy, zarówno ustnego, jak i pisemnego, na podstawie art. 391 § 1 k.p.c. odpowiednie zastosowanie ma art. 328 § 2 k.p.c., w szczególności w zakresie zrekonstruowania podstawy faktycznej orzeczenia oraz wyjaśnienia podstawy prawnej i wzajemnych powiązań tych elementów. Argumentacja jest uzależniona od treści orzeczenia, przebiegu postępowania apelacyjnego, a także od działań procesowych podjętych przez ten sąd, dyktowanych rodzajem zarzutów apelacyjnych oraz zakreślonych granicami wniosków apelacji.

Równowaga treści i formy

Znalezienie równowagi treści oraz formy uzasadnienia ustnego, podobnie jak pisemnego, w taki sposób, żeby było ono logiczne i przekonywające dla adresatów (stron , uczestników postępowania, kontroli instancyjnej, a niekiedy też opinii publicznej) nie jest zadaniem łatwym.

Wysokie wymagania dotyczące zarówno uzasadnień wyroków sądu pierwszej, jak i drugiej instancji, mogą zniechęcać sędziów do wygłaszania ustnych uzasadnień. Jednak należy mieć na uwadze, że uchybienie wymaganiom określonym w art. 328 § 2 k.p.c. jest ocenione jako mogące mieć wpływ na wynik sprawy tylko wyjątkowo, gdy braki w uzasadnieniu są tak znaczące, że uniemożliwiają kontrolę instancyjną zaskarżonego orzeczenia9.

Jak garnitur na miarę

W praktyce orzeczniczej ustne uzasadnienia wyroków mają miejsce przede wszystkim w sprawach mniej skomplikowanych. W sprawach wielowątkowych, czy rozliczeniowych, wygłaszanie uzasadnienia trwałoby zbyt długo i tym samym zajmowałoby istotną ilość czasu przeznaczonego do rozpoznania pozostałych spraw, zgodnie z wokandą. W tego rodzaju sprawach, w przypadku ustnego uzasadnienia wzrasta także ryzyko niespełnienia wymogów z art. 328 § 2 k.p.c., co może być podstawą zarzutu apelacyjnego.

De lege ferenda trzeba rozważyć, czy wymogi dotyczące redakcji ustnego uzasadnienia wyroku nie powinny być złagodzone. Sąd wyższej instancji dysponuje całym materiałem dowodowym, w tym wiernie utrwalonym w e-protokołach, zaś dla adresatów ważny jest zrozumiały, logiczny przekaz argumentacji.

Należy postulować, aby również w sprawach bardziej problematycznych były wygłaszane ustne uzasadnienia orzeczeń. Analiza wielu uzasadnień pisemnych, z pozycji sądu wyższej instancji, prowadzi do wniosku, że znacząca część wywodów, w wielu przypadkach powielana na zasadzie „kopiuj – wklej”, jest zbędna. Ustne uzasadnienie sprzyja pominięciu tego nadmiaru motywacji. Niezwykle trafna jest synteza, że „prawidłowo sporządzone uzasadnienie wyroku powinno być jak garnitur uszyty na miarę, a nie jak garnitur pierwszy lepszy zdjęty w sklepie z wieszaka, który może kupić każdy klient i będzie jakoś pasował”10.

Partytura dla sędziów

Wygłaszający ustne uzasadnienie sędzia ma bezpośredni kontakt z podmiotami, w stosunku do których je formułuje, powinien więc być bardziej elastyczny w dostosowaniu swojego przekazu do sytuacji. Skoro adresatem mogą być nie tylko strony procesu, ale też publiczność na sali rozpraw, bądź media, uzasadnienie powinno być syntetyczne, zrozumiałe pod względem językowym i co do logiki wywodu, a nadto – wobec ograniczonych możliwości skupienia uwagi na wypowiedzi ustnej – stosunkowo krótkie.

Cechy te pozwolą na objęcie zakresem jego oddziaływania możliwie wielu adresatów, ułatwiając im zrozumienie przedmiotu sprawy oraz nabranie przekonania o słuszności orzeczenia. Niekiedy uzasadnienie ustne kierowane jest także intencjonalnie do mediów, które są w tym przypadku łącznikiem pomiędzy sądem a społeczeństwem. Tym samym następuje rozszerzenie kręgu odbiorców poza osoby obecne na sali rozpraw. Wiąże się to ze szczególną dbałością o prawidłową argumentację rozstrzygnięcia. Właściwy przekaz wpływa na wizerunek wymiaru sprawiedliwości i pozwala także ocenić nakład pracy sędziego w rozpoznanie sprawy. Potencjał tkwiący w uzasadnieniu ustnym wydaje się jeszcze nie w pełni doceniany.

W przypadku głoszenia ustnych uzasadnień wyroków nasuwa się porównanie: ustawa jest partyturą, zaś od sędziów stosujących prawo zależy, jak mistrzowski będzie jej wydźwięk.

PRZYPISY:

1. Ch. Perelman, Logika prawnicza. Nowa retoryka, PWN, Warszawa 1984, s. 203

2. Szerzej zob. E. Łętowska, A. Paprocka,
I. Rzucidło – Grochowska, Podstawy uzasadniania
w prawie konstytucyjnym i międzynarodowym, 1.2, [w:] Uzasadnienia decyzji stosowania prawa, M. Grochowski (red.),

3. I. Rzucidło – Grochowska (red.) i inni, LEX OMEGA 201

4. Wyrok E.T.P.C. z 9 grudnia 1994 r. w sprawie 18390/91 Ruiz Torija v. Hiszpania, LEX nr 80507, § 29; wyrok E.T.P.C. z 29 maja 1997 r. w sprawie 21522/93 Georgiadis v. Grecja, LEX nr 79700

5. Wyrok E.T.P.C. z 15 lutego 2007 r. w sprawie 19997/02 Boldea v. Rumunia, LEX nr 246993, § 30

6. Tak postanowienie S.N. z 18 listopada 2015 r., II CSK 237/15, OSNC 2016/ 4/ 52; wyrok S.N. z 10 maja 2016 r., II UK 210/15, LEX nr 2056872

7. Szerzej zob. A. Kotowski, Teoretyczna analiza pojęcia uzasadnienia, [w:] Uzasadnienia decyzji stosowania prawa, M.Grochowski (red.), I. Rzucidło – Grochowska (red.) i inni, LEX OMEGA 2015

8. Tak wyroki S.N.: z 29 czerwca 2001 r., I PKN 498/00, OSNP 2003/9/222; z 28 czerwca 2001 r., I PKN 498/00, OSNP 2003/9/22; z 29 maja 2008 r., II CSK 39/08, LEX nr 420381; Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom I. komentarz do art. 328, A. Jakubecki, Wolters Kluwer Polska, 2011

9. Zob. wyrok S.N. z 16 grudnia 2015 r., IV CSK 149/15, LEX nr 1962540; wyrok S.A. w Warszawie z 5 kwietnia 2016 r., VI ACa 334/15, LEX nr 2044283

10. Tak wyrok N.S.A. z 28 kwietnia 2005 r., OSK 1468/04, LEX nr 173935