Pierwsza taka reforma

Zmiany, jakie w 2010 r. dokonały się w polskim więziennictwie, są imponujące. Zlikwidowano przeludnienie w zakładach karnych i aresztach śledczych, zreformowano strukturę jednostek penitencjarnych, pierwszy raz na tak dużą skalę w działania prospołeczne zaangażowano funkcjonariuszy i osadzonych.

– Podstawowym problemem polskiego więziennictwa w ostatnich latach było przeludnienie zakładów karnych i aresztów śledczych. 2010 rok okazał się w tym zakresie czasem przełomu – mówi Minister Sprawiedliwości Krzysztof Kwiatkowski. 21 czerwca 2010 r., po raz pierwszy od 10 lat, zaludnienie jednostek penitencjarnych nie przekroczyło ich normatywnej pojemności i wyniosło 99,8 proc. Z kolei na dzień 23 grudnia 2010 r. liczba osadzonych, zakwaterowanych w oddziałach mieszkalnych zakładów karnych lub aresztów śledczych oraz w podległych im oddziałach zewnętrznych, wyniosła 96,7 proc. ogólnej pojemności tych jednostek. Na koniec roku w jednostkach penitencjarnych przebywało ogółem 78497 osadzonych, podczas gdy w 2009 r. było to 83791 osadzonych, w 2008 r. – 82882, w 2007 r. – 87462, a w 2006 r. – 88374 osadzonych.

Likwidację przeludnienia osiągnięto dzięki szeregu działaniom podjętym przez Ministerstwo Sprawiedliwości, w tym m.in. dzięki uruchomieniu i rozbudowie Systemu Dozoru Elektronicznego, który umożliwia wykonywanie kary przez ściśle określone kategorie skazanych w miejscu ich zamieszkania, a także dzięki rozbudowie i adaptacji zabudowań zakładów karnych.

SDE coraz pojemniejszy

9 sierpnia 2010 r., zarządzeniem nr 167/10/CZSW Ministra Sprawiedliwości w sprawie nadania statutu Centralnemu Zarządowi Służby Więziennej, utworzono Biuro Dozoru Elektronicznego. Biuro odpowiedzialne jest za nadzór merytoryczny i techniczny nad funkcjonowaniem Systemu Dozoru Elektronicznego.

Na koniec 2010 r. SDE był w trzecim etapie wdrażania i funkcjonował już w apelacji białostockiej, krakowskiej, lubelskiej oraz warszawskiej. Jednocześnie pojemność systemu pozwalała objąć nim do 2000 skazanych. 1 stycznia 2011 r. SDE został rozszerzony o możliwość wykonania kary dla kolejnych 2000 skazanych, jak również obszar właściwości terytorialnej apelacji poznańskiej, gdańskiej i rzeszowskiej oraz Sądu Okręgowego w łodzi.

Pełna realizacja systemu została zaplanowana w pięciu etapach, z których wdrożenie ostatniego (okres od 1 stycznia 2012 r. do 31 sierpnia 2014 r.) umożliwi wykonywanie kary pozbawienia wolności w ramach SDE na terenie całego kraju, dla potencjalnej maksymalnej liczby 7500 skazanych. Na dzień 30 grudnia 2010 r. wykonaniem kary w systemie SDE zostało objętych łącznie 587 skazanych, z czego 401 odbywało karę, a 186 ukończyło jej odbywanie.

W celu zmniejszenia zaludnienia jednostek penitencjarnych, w 2010 r. kontynuowano również budowę nowych miejsc zakwaterowania osadzonych oraz pozyskiwanie dodatkowych cel mieszkalnych poprzez adaptację pomieszczeń jednostek penitencjarnych spełniających dotąd inne funkcje. Od początku 2006 r., realizując przyjęty przez rząd „Program pozyskania 17000 miejsc w jednostkach organizacyjnych więziennictwa w latach 2006–2009” uzyskano łącznie 13930 nowych miejsc zakwaterowania, z czego w 2010 r. uzyskano 1318 miejsc (przy planowanych 1275 miejscach).

Pierwsza taka reforma

W 2010 r. z inicjatywy Ministra Sprawiedliwości rozpoczęła się pierwsza od 50 lat reforma struktury organizacyjnej polskiego więziennictwa. W listopadzie 2010 r. zakończono jej pierwszy etap polegający na wdrożeniu oddziałów penitencjarnych. Reforma objęła zakłady karne i areszty śledcze dla powyżej 200 osadzonych.

Oddziały penitencjarne stanowią wydzieloną część zakładów i aresztów dysponującą oddzielną, specjalnie dobraną kadrą obsługującą poszczególne grupy osadzonych dobieranych wg takich kryteriów jak: stopień demoralizacji, stwarzane zagrożenie społeczne oraz podatność na resocjalizację. Dzięki wprowadzeniu struktury organizacyjnej opartej na oddziałach penitencjarnych mniejsze i komplementarne zespoły funkcjonariuszy mogą, bez udziału szczebli pośrednich, szybciej i skuteczniej reagować na każde pojawiające się zagrożenie czy niepokojące zachowanie osadzonych. Zwiększono przy tym liczbę funkcjonariuszy pracujących w bezpośrednim kontakcie z osadzonymi, usprawniono obieg dokumentacji oraz przekazywanie informacji w ramach oddziałów. W efekcie wzrosła zarówno efektywność pracy funkcjonariuszy, jak i ich odpowiedzialność za podejmowane działania.

Istotnym elementem reformy, obok wprowadzenia oddziałów penitencjarnych, były też zmiany w organizacji służby ochronnej jednostek penitencjarnych. Poprzez ograniczenie liczby zewnętrznych posterunków uzbrojonych i zastąpienie ich systemami elektronicznymi (kamerami oraz systemami alarmowymi), zwiększeniu uległ poziom ochrony wewnętrznej. W wyniku tych działań w 2010 r. pozyskano 828 nowych etatów w ochronie wewnętrznej, natomiast zlikwidowanych zostało 160 posterunków zewnętrznych.

Zapobieganie samobójstwom osadzonych

Istotnym wyzwaniem w 2010 r. dla Służby Więziennej było podniesienie bezpieczeństwa w jednostkach penitencjarnych oraz wprowadzenie rozwiązań skuteczniej przeciwdziałających samobójstwom osadzonych. Podjęto w tym zakresie zarówno działania legislacyjne, jaki i zorganizowano specjalistyczne szkolenia dla funkcjonariuszy.

W art. 73a znowelizowanej ustawy Kodeks karny wykonawczy (zmiany weszły w życie z dniem 22 października 2009 r.) wprowadzono rozwiązania, które pozwalają na wykorzystywanie monitoringu kamer telewizji przemysłowej do kontroli zachowania skazanego. Ponadto z dniem 22 października 2009 r. weszło w życie rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 16 października 2009 r. w sprawie rodzaju urządzeń i środków technicznych służących do przekazywania, odtwarzania i utrwalania obrazu lub dźwięku z monitoringu w zakładach karnych.

Kolejnym działaniem Ministerstwa były prace służące podniesieniu bezpieczeństwa przebywających w zakładach karnych i aresztach śledczych osób będących jednocześnie ważnymi uczestnikami trwających postępowań karnych. Projekt nowelizacji ustawy – Kodeks karny wykonawczy z dnia 25 marca 2010 r. (projekt w trakcie prac parlamentarnych, druk sejmowy nr 2985) zakłada wprowadzenie w art. 99d k.k.w. nowej instytucji szczególnej ochrony skazanych, którzy uczestniczą – jako oskarżeni, świadkowie lub pokrzywdzeni – w postępowaniu karnym, które niesie dla nich poważne zagrożenie życia lub zdrowia. Ochrona ta polegać będzie na przeprowadzaniu wzmożonej kontroli stanu zdrowia skazanego, objęciu go wzmożoną opieką psychologiczną, a także przeprowadzaniu stałego nadzoru i cenzury jego korespondencji oraz wzmożonego dozoru ograniczonej liczby widzeń i kontroli rozmów telefonicznych. W trakcie pobytu w zakładzie karnym szczególnie chroniony skazany będzie też przeszukiwany przy każdym opuszczaniu oddziału mieszkalnego oraz po powrocie do niego. Podobnie postępować się będzie z celami i innymi pomieszczeniami, w których będzie on przebywać.
W sierpniu 2010 r. weszła również w życie nowa Instrukcja Dyrektora Generalnego Służby Więziennej w sprawie zapobiegania samobójstwom osób pozbawionych wolności, która określa czytelne kryteria postępowania w sytuacji zagrożenia samobójstwem osadzonego. Ponadto w 2010 r. zintensyfi kowano działania profi laktyczne realizując specjalistyczne szkolenia dla wszystkich psychologów pracujących w jednostkach penitencjarnych. Szkoleniami z zakresu zapobiegania samobójstwom objęto również wychowawców i funkcjonariuszy pionów ochronnych. W dalszym ciągu kontynuowane są szkolenia wychowawców w dziedzinie negocjacji w sytuacjach kryzysowych (w jednostkach penitencjarnych jest już przeszkolonych 230 negocjatorów).
Powyższe działania przynoszą oczekiwane rezultaty. Między 1 stycznia a 28 grudnia 2009 r. w jednostkach penitencjarnych odnotowano 38 samobójstw osadzonych, zaś w podobnym okresie 2010 r., dzięki wdrożeniu przez Służbę Więzienną profesjonalnych procedur i programów, było już 31 samobójstw. W 2010 r. zanotowano również znaczny spadek liczby samouszkodzeń osadzonych (o 819 samouszkodzeń, tj. o 46,4 proc.) oraz prób samobójczych (o 60 takich prób, tj. o 23,7 proc.).

Poprawa warunków pracy

W 2010 r. w Służbie Więziennej stworzono systemowe rozwiązania mające na celu poprawę warunków pracy i bezpieczeństwa funkcjonariuszy w miejscu pełnienia służby. W ramach struktur SW działa Służba Medycyny Pracy (lekarze, psychologowie, pielęgniarki), która realizuje badania profi laktyczne funkcjonariuszy i działania promujące zdrowie, monitoruje też system wczesnej interwencji psychologicznej po wypadkach nadzwyczajnych (np. samobójstwach osadzonych). Służba uczestniczy również w ocenie predyspozycji funkcjonariuszy do pracy na poszczególnych stanowiskach.

13 sierpnia 2010 r. weszła w życie nowa ustawa o Służbie Więziennej, która zawiera szereg nowych rozwiązań prawnych oraz takich, które do tej pory były uregulowane w aktach wykonawczych do ustawy z dnia 26 kwietnia 1996 r. o Służbie Więziennej. Do podstawowych zmian należą: modyfi – kacja rozwiązań dotyczących zatrudniania pracowników cywilnych w jednostkach organizacyjnych SW, poszerzenie katalogu środków przymusu bezpośredniego i uporządkowanie zasad ich stosowania, zmiany dotyczące przepisów regulujących użycie broni, wprowadzenie przepisów z zakresu zdrowia i bezpieczeństwa funkcjonariuszy w służbie, uregulowania odnoszące się do czasu służby, a także nowe przepisy dyscyplinarne.

Więziennicy i osadzeni – działania prospołeczne

Kończąc przegląd zmian w polskim więziennictwie dokonanych w minionym roku, należy wspomnieć również o realizacji w zakładach karnych nowatorskich inicjatyw z zakresu aktywności obywatelskiej.
W 2010 r. z inspiracji Ministra Sprawiedliwości funkcjonariusze Służby Więziennej oraz osadzeni brali udział w walce z powodzią przy umacnianiu wałów oraz niesieniu pomocy poszkodowanym (1,6 tys. funkcjonariuszy, 8 tys. skazanych), pracach przy usuwaniu skutków powodzi (1 tys. funkcjonariuszy, 6 tys. skazanych), pracach związanych z odśnieżaniem (ok. 2 tys. skazanych), jak również – w wyniku podpisanego w 2010 r. porozumienia między CZSW a Lasami Państwowymi – pracach na terenie nadleśnictw, m.in. sprzątaniu lasów. Wiele z tych działań kontynuowanych jest również obecnie.
Funkcjonariusze i pracownicy Służby Więziennej włączyli się również w akcję pomocy schroniskom dla bezdomnych zwierząt. Dzięki ich zaangażowaniu schroniska otrzymały pomoc w postaci ponad 15 tys. sztuk przedmiotów takich jak prześcieradła, materace, poduszki, naczynia czy ręczniki. Dla bezdomnych zwierząt przekazano 80 kg karmy oraz wsparcie fi – nansowe ze zbiórek przeprowadzonych z inicjatywy funkcjonariuszy oraz osadzonych. Wiele jednostek penitencjarnych włączyło się również w tego rodzaju pomoc poprzez pracę skazanych na rzecz schronisk.
Na podkreślenie zasługuje ponadto wyróżnienie ppłk Lidii Olejnik, dyrektor Zakładu Karnego w Lublińcu, Nagrodą Rzecznika Praw Obywatelskich im. Pawła Włodkowica, jako wyraz uznania RPO dla występowania w obronie podstawowych wartości i prawd. Polskie więziennictwo otrzymało też pozytywną opinię o przestrzeganiu praw osób przebywających w zakładach karnych i aresztach śledczych wystawioną przez przedstawicieli Europejskiego Komitetu Zapobiegania Torturom oraz Nieludzkiemu lub Poniżającemu Traktowaniu lub Karaniu (CPT), którzy w 1996 r., 2000 r., 2004 r. i 2009 r. wizytowali jednostki penitencjarne.

Autorka jest rzecznikiem prasowym Ministra Sprawiedliwości