Prezydencja – wkład w europejską sprawiedliwość

Tagi: , ,
Prezydencja

Rys. Łukasz Jagielski

Z dniem 1 lipca 2011 r. po raz pierwszy w historii Polska obejmie przewodnictwo w Radzie Unii Europejskiej. Jednym z priorytetów Prezydencji będą zagadnienia związane z bezpieczeństwem i wymiarem sprawiedliwości.

Rangę wydarzenia, jakim będzie objęcie przez Polskę Prezydencji w Radzie UE, można porównać z naszą akcesją do Wpólnoty. Sprawowanie Prezydencji oznacza, że polscy eksperci oraz politycy będą decydować o tym, w jaki sposób potoczą się prace w instytucji o największym znaczeniu dla europejskiego procesu legislacyjnego. Polacy będą mieć również wpływ na wybór zagadnień, jakimi zajmie się Rada, w szczególności na określenie priorytetów dla całej Unii.

Szefowie resortów sprawiedliwości oraz spraw wewnętrznych krajów członkowskich mają w Radzie UE własną formację – Radę ds. Wymiaru Sprawiedliwości i Spraw Wewnętrznych. Z tego względu już ponad rok temu w Ministerstwie Sprawiedliwości rozpoczęto przygotowania do polskiego przewodnictwa w Radzie UE – powołano m.in. specjalny Zespół ds. Prezydencji, podpisano porozumienie o współpracy z węgierskim Ministerstwem Sprawiedliwości, rozpoczęto także intensywne konsultacje z ministerstwami sprawiedliwości państw, które obejmą przewodnictwo po Polsce.

Priorytety resortu

Agenda prac w Radzie UE podczas polskiego przewodnictwa zależy od realizacji przez Komisję Europejską jej planów oraz od sprawności poprzednich Prezydencji. Z tego względu do rozpoczęcia sprawowania przez Polskę funkcji przewodniczącego w Radzie UE przyjęty kalendarz prac może ulec zmianie.

Plany Ministerstwa Sprawiedliwości koncentrują się obecnie na trzech celach strategicznych i obejmują: zwiększenie gwarancji procesowych obywateli państw członkowskich w postępowaniu karnym (zarówno ofi ar przestępstw, jak i osób podejrzanych), usprawnienie cywilnych postępowań z tzw. elementem zagranicznym, a także poprawę prawnego otoczenia funkcjonowania przedsiębiorców przy jednoczesnym zapewnieniu właściwej ochrony konsumentom.

W zakresie pierwszych dwóch celów, jako priorytetowe, planowane jest rozpoczęcie w Radzie UE prac nad projektem dyrektywy o pomocy prawnej w sprawach karnych, zakończenie prac nad projektem dyrektywy o prawie do pouczenia o prawach dla osób podejrzanych o popełnienie przestępstwa, a także zakończenie prac nad projektem w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń sądowych i dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie utworzenia europejskiego certyfi katu spadkowego. W zakresie trzeciego celu Polska zamierza opracować lub przynajmniej rozpocząć pracę w ramach Rady UE nad systemem wymiany danych z rejestrów gospodarczych prowadzonych w państwach członkowskich, a także opracować tzw. „instrument opcjonalny”, czyli wspólnotową regulację z zakresu prawa zobowiązań umownych.

Połączenie rejestrów gospodarczych

Wprowadzenie wspólnego europejskiego systemu wymiany informacji pochodzących z rejestrów działalności gospodarczej (takich jak np. polski Krajowy Rejestr Sądowy) znacznie uprościłoby zawieranie umów między przedsiębiorcami, a także poprawiłoby pewność obrotu prawnego we Wspólnocie. Obecnie często zdarza się, że np. polskie postępowania w zakresie zamówień publicznych, w których uczestniczą zagraniczni oferenci, przeciągają się ze względu na konieczność weryfikacji organów uprawnionych do reprezentowania tych oferentów. Podobnie sytuacja wygląda w przypadku postępowań sądowych.
Umożliwienie wymiany danych z elektronicznych rejestrów gospodarczych pozwoliłoby na natychmiastowe sprawdzenie przed zawarciem umowy poprawności reprezentacji strony, wysokości jej kapitału, a może nawet jej płynności finansowej. Dostęp do takich danych byłby możliwy poprzez europejski portal e-justice.

4 listopada 2009 r. Komisja Europejska opublikowała Zieloną Księgę pt. „Integracja rejestrów przedsiębiorców” [KOM 614 (2009)], w której poddała pod rozwagę różne modele rozwiązań w tym zakresie. Zagadnienie wymiany informacji gospodarczej wzbudziło ogromne zainteresowanie państw członkowskich, w związku z czym 25 maja 2010 r. Rada ds. Wymiaru Sprawiedliwości i Spraw Wewnętrznych wezwała Komisję do jak najszybszego opracowania założeń koncepcyjnych i projektu działań legislacyjnych umożliwiających taką wymianę.
Polska, jako państwo posiadające jeden z bardziej nowoczesnych systemów sądowych rejestrów gospodarczych w Europie, aktywnie uczestniczy w tych konsultacjach. Eksperci Komisji Europejskiej odpowiedzialni za opracowanie wspomnianego projektu zapoznali się już z systemem KRS podczas zorganizowanej przez Ministerstwo Sprawiedliwości wizyty studyjnej.

Instrument Opcjonalny i Wspólne Ramy Odniesienia

Terminy „Wspólne Ramy Odniesienia” oraz „Instrument Opcjonalny” oznaczają projekty związane ze stworzeniem zaczątku europejskiego prawa zobowiązań umownych.
Pomysł wyabstrahowania z różnych europejskich porządków prawnych takiego zbioru norm, który stwarzałby najkorzystniejsze warunki dla prowadzenia transgranicznej działalności gospodarczej, sięga początku l. 80. ub. wieku Grupa naukowców pod przewodnictwem prof. Ole Lando rozpoczęła wtedy opracowywanie tzw. „Zasad europejskiego prawa umów”. Działania te wpisywały się w ogólnoświatowe tendencje spowodowane wzrostem ilości międzynarodowych umów handlowych. Podobne prace podjęła również Komisja Narodów Zjednoczonych ds. Międzynarodowego Prawa Handlowego UNCITRAL oraz Międzynarodowy Instytut Unifikacji Prawa Prywatnego UNIDROIT.

W 2001 r. Komisja Europejska wydała dokument zatytułowany „Europejskie prawo umów” [COM (2001) 398], którym oficjalnie rozpoczęła trwającą do dziś dyskusję dotyczącą stworzenia prawa wspólnotowego regulującego zobowiązania umowne. Tym samym Komisja dostrzegła problem kazuistyki europejskich aktów prawnych, które – zawierając często zupełnie odmienne podejście do podobnych kwestii dotyczących prawa umów – rozbijały spójność krajowych porządków prawnych. Zaproponowano wówczas stworzenie tzw. „wspólnych ram odniesienia”, czyli zbioru reguł z zakresu prawa zobowiązań stanowiącego swoisty wspólny mianownik systemów prawnych państw członkowskich.

Od tamtego czasu, mimo szeregu działań ze strony Komisji, idea opracowania takiego dokumentu nie spotkała się ze zbytnim zainteresowaniem państw członkowskich, gdyż za bardzo przypominała pomysł stworzenia europejskiego kodeksu zobowiązań. Opracowanie takiego kodeksu, nie dość że nierealne ze względu na stopień trudności, nie znajdowałoby zbytniego uzasadnienia w praktycznych potrzebach europejskich przedsiębiorców i konsumentów.

Publikując 1 lipca 2010 r. Zieloną Księgę „w sprawie możliwości politycznych w zakresie postępów w kierunku ustanowienia europejskiego prawa umów dla konsumentów i przedsiębiorców” [KOM 348 (2010)], Komisja wróciła do tego zagadnienia przyjmując bardziej pragmatyczne podejście. We wspomnianym dokumencie poddano pod rozwagę stworzenie tzw. instrumentu opcjonalnego, który zawierałby podstawowe postanowienia regulujące europejski zobowiązaniowy stosunek umowny. Wydaje się, że na zmianę podejścia Komisji wpływ miały nieformalne konsultacje z państwami członkowskimi, w tym z Polską, która wyraźnie określiła warunek swoich zainteresowań. Tym warunkiem są praktyczne korzyści dla konsumentów i producentów, jakie mieliby oni odnieść dzięki wprowadzeniu instrumentu opcjonalnego.

Instrument opcjonalny w swojej najmniej zdecydowanej postaci mógłby przybrać formę rozporządzenia, zaś w formie najmniej rygorystycznej – zaleceń Komisji lub Rady. Instrument ten zawierałby podstawowe zasady określające treść stosunku prawnego oraz uzupełniające postanowienia umowne. Strony transakcji mogłyby wybrać jego zastosowanie na podobnej zasadzie, na jakiej wybierają teraz zastosowanie prawa krajowego. Instrument miałby zastosowanie przede wszystkim w konsumenckich transakcjach internetowych.

Wyzwania handlu elektronicznego

Instrument opcjonalny jest odpowiedzią na zapotrzebowanie rynku. Zgodnie z badaniami przedstawionymi przez Komisję w komunikacie dotyczącym transgranicznego elektronicznego handlu konsumenckiego w UE [KOM 557 (2009)], aż 61 proc. zamówień nie dochodzi do skutku ze względu na odmowę sprzedawcy zawarcia transakcji z konsumentem z obcego kraju bądź z powodu np. problemów technicznych lub niedostępności w kraju konsumenta danej opcji płatności.

Instrument opcjonalny może być więc zachętą dla przedsiębiorców do zaangażowania się w transakcje z konsumentami z innych krajów, gdyż w miejsce nieznanych im przepisów obowiązujących w tych krajach otrzymają czytelny zbiór zasad regulujących stosunki umowne. Konsumenci natomiast zachowają obowiązującą w ich krajach ochronę prawną.

Ministerstwo Sprawiedliwości pozytywnie odniosło się do tego pomysłu Komisji, zaś opublikowana 1 lipca 2010 r. Zielona Księga była konsultowana m.in. w Komisji Kodyfi kacyjnej Prawa Cywilnego. Również przedstawiciele polskiego środowiska akademickiego zaangażowali się w ten projekt – np. prof. Jerzy Pisuliński z Uniwersytetu Jagiellońskiego znalazł się w elitarnej grupie 18 ekspertów powołanych przez Komisję do opracowania wstępnych założeń instrumentu. Najprawdopodobniej polscy eksperci będą również uczestniczyć w poprzedzających prace legislacyjne wysłuchaniach w Parlamencie Europejskim.

Przygotowując Prezydencję

Ministerstwo Sprawiedliwości nie zamierza biernie oczekiwać na objęcie po Prezydencji węgierskiej stanu prac nad wprowadzeniem nowych rozwiązań w obszarze wymiaru sprawiedliwości, ale już teraz realizuje plan przygotowań do negocjacji najbardziej kontrowersyjnego projektu, jakim jest opracowanie instrumentu opcjonalnego.
Resort zamierza przede wszystkim wspomóc Komisję w stworzeniu naukowych podstaw dla projektu tego aktu prawnego. Pierwszą taką możliwością okazało się XX Forum Ekonomiczne zorganizowane w dniach 8-11 września 2010 r. w Krynicy. Stanowiło ono nie tylko okazję do wsłuchania się Ministra Sprawiedliwości w głosy przedsiębiorców, ale również do zorganizowania nieformalnego spotkania ministrów sprawiedliwości Grupy Wyszehradzkiej. Podczas tego spotkania polski minister mógł zaprezentować swoje plany dotyczące Prezydencji, a w szczególności promować projekt instrumentu opcjonalnego.

Podstawowe znaczenie dla przyszłych prac legislacyjnych miała jednak konferencja pt. „Kierunki rozwoju europejskiego prawa prywatnego” zorganizowana w dniach 23–24 września 2010 r. w Katowicach przy udziale Uniwersytetu Śląskiego, Ministerstwa Sprawiedliwości oraz Ministerstwa Spraw Zagranicznych. W trakcie dyskusji panelowych swoje opinie zaprezentowali czołowi przedstawiciele środowisk akademickich całej UE, w tym naukowcy będący doradcami Komisji i Parlamentu Europejskiego. Moderatorami dyskusji byli m.in. prof. Christian von Bar, specjalny doradca wiceprzewodniczącego Komisji Europejskiej ds. europejskiego prawa umów oraz prof. Fryderyk Zoll z Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Katowicka konferencja była swoistym ostatecznym sprawdzianem przydatności prac nad instrumentem opcjonalnym oraz oceną realności jego wynegocjowania w krótkim czasie. Kolejnym etapem była wizyta wiceprzewodniczącej Komisji Europejskiej Viviane Reding, pełniącej również funkcję Komisarza ds. sprawiedliwości, praw podstawowych i obywatelstwa, która 1 października 2010 r. przyjechała do Polski na zaproszenie Ministra Sprawiedliwości. W trakcie spotkania obie strony poruszyły temat planów polskiej prezydencji, w szczególności wprowadzenia „instrumentu opcjonalnego”.

Wydaje się, że efekty koordynowanych przez Ministerstwo Sprawiedliwości prac związanych z polską Prezydencją będą mieć długofalowe znaczenie dla rozwoju całego europejskiego prawa prywatnego.