Dziecko: nasz priorytet

600 uczestników, kilkadziesiąt paneli dyskusyjnych, wykładów i warsztatów, do tego wymiana doświadczeń z ekspertami ze Szwecji, Niemiec i Stanów Zjednoczonych. Oto rezultaty VII Ogólnopolskiej Konferencji „Pomoc Dzieciom – Ofiarom Przestępstw”.

Konferencja, która odbyła się w dniach 25-26 października 2010 r. w Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie, wzorem lat ubiegłych poświęcona została szeroko pojętej pomocy dzieciom skrzywdzonym przestępstwem. Wzięli w niej udział sędziowie, prokuratorzy, adwokaci, policjanci, kuratorzy sądowi, biegli psychologowie, naukowcy i pracownicy placówek pomocowych. Począwszy od 2003 r. konferencja organizowana jest przez Ministerstwo Sprawiedliwości, Urząd Miasta Stołecznego Warszawy i Fundację Dzieci Niczyje, pod patronatem Ministra Sprawiedliwości oraz Prezydenta Warszawy.
Przyjazne – pokoje i standardy
Konferencję otworzył Minister Sprawiedliwości Krzysztof Kwiatkowski, przedstawiając zebranym działania resortu na rzecz małoletnich pokrzywdzonych przestępstwem. Wykład inauguracyjny pt. „Dziecko jako obywatel” wygłosiła Rzecznik Praw Obywatelskich prof. Irena Lipowicz. dziecka (patrz ramka – przyp. red.). Dokument otrzymał już rekomendację Ministra Sprawiedliwości i został przesłany do wszystkich sądów w Polsce.

Następnie minister Kwiatkowski wręczył trzy certyfikaty przyjaznych pokoi przesłuchań dzieci. Tym samym liczba certyfikowanych pokoi, a więc pomieszczeń spełniających standardy rekomendowane od 2007 r. przez Ministerstwo oraz Fundację Dzieci Niczyje, wzrosła w całym kraju do 46. Podczas konferencji zaprezentowano również „Standardy przesłuchiwania małoletnich świadków w trybie art. 185a i 185b Kodeksu postępowania karnego” opracowane przez Fundację oraz Radę Ekspertów ds. Ochrony Dzieci-Ofiar Przestępstw, której członkami są również przedstawiciele Ministra Sprawiedliwości.

Standardy mają służyć pomocą osobom przeprowadzającym przesłuchania małoletnich świadków i ofiar przestępstw. Zawierają wskazówki odnośnie przygotowania przesłuchania, miejsca i terminu przesłuchania, osób przesłuchujących i uczestniczących w przesłuchaniu, a także roli biegłego psychologa oraz poszczególnych etapów przesłuchania Konferencja, która odbyła się w dniach 25-26 października 2010 r. w Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie, wzorem lat ubiegłych poświęcona została szeroko pojętej pomocy dzieciom skrzywdzonym przestępstwem. Wzięli w niej udział sędziowie, prokuratorzy, adwokaci, policjanci, kuratorzy sądowi, biegli psychologowie, naukowcy i pracownicy placówek pomocowych. Począwszy od 2003 r. konferencja organizowana jest przez Ministerstwo Sprawiedliwości, Urząd Miasta Stołecznego Warszawy i Fundację Dzieci Niczyje, pod patronatem Ministra Sprawiedliwości oraz Prezydenta Warszawy.

Warsztaty dla ekspertów



Podczas dwóch dni konferencji w pięciu salach odbyły się liczne wykłady i warsztaty poświęcone problematyce m.in. zapobiegania krzywdzenia najmłodszych, wykorzystywania seksualnego dzieci, przemocy wobec wychowanków placówek opiekuńczo-wychowawczych, przygotowania dziecka do przesłuchania czy technik przesłuchiwania dzieci. W panelach dyskusyjnych pt. „Praktyka przesłuchiwania dzieci w Polsce”, „Pouczenie małoletniego świadka o prawach i obowiązkach – praktyka sądowa”, „Przesłuchanie dzieci- ofiar nieletnich sprawców” oraz „Nowelizacja ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie – rewolucja czy burza w szklance wody?” udział wzięli przedstawiciele Ministerstwa Sprawiedliwości.

Ogromną popularnością wśród uczestników konferencji cieszyły się zajęcia „Dziecko i pies – dogoterapia w pracy z dziećmi z rodzin dysfunkcyjnych”, których bohaterami i niewątpliwą atrakcją były dwa śnieżnobiałe psy rasy Samojed. Sędziowie i prokuratorzy tłumnie zebrali się też na zajęciach warsztatowych poświęconych zniekształceniom poznawczym w procesie podejmowania decyzji przez sędziego, w trakcie których poddani zostali ciekawym eksperymentom i testom psychologicznym.

Uczestnicy konferencji, jako pierwsi, zapoznani zostali również z aplikacją internetową, dzięki której dzieci i ich rodzice będą mogli przygotować się do uczestniczenia w procedurach prawnych, w tym przede wszystkim w rozprawie przed sądem. Narzędzie to, w formie interaktywnej animacji przybliżającej wygląd sali sądowej oraz role procesowe poszczególnych uczestników rozprawy, zostało zamieszczone na stronie internetowej programu „Dziecko – Świadek Szczególnej Troski” (www.dzieckoswiadek.pl).

Pierwszy dzień konferencji zakończył się projekcją filmu fabularnego „Świnki” o chłopcach z przygranicznego miasteczka sprzedających się niemieckim pedofilom, a także spotkaniem z reżyserem tego filmu, Robertem Glińskim. Zwieńczeniem drugiego dnia była projekcja i spotkanie z reżyserem dokumentu „Ala z elementarza”. Film opowiada o życiu Aliny Margolis- Edelman, pielęgniarki z warszawskiego getta, późniejszej „lekarki świata” oraz założycielki Fundacji Dzieci Niczyje.

VII Ogólnopolska Konferencja „Pomoc Dzieciom – Ofiarom Przestępstw” spotkała się z pozytywnymi reakcjami jej uczestników. Udział Ministerstwa Sprawiedliwości w tego typu inicjatywach uświadamia ich uczestnikom oraz mediom, jak duże znaczenie resort przywiązuje do problematyki pomocy dzieciom pokrzywdzonym przestępstwem. Godnym rozważenia jest wpisanie przyszłorocznej konferencji w plan zbliżającej się polskiej prezydencji w Radzie Unii Europejskiej. Problematyka konferencji całkowicie wpisuje się bowiem w priorytety polskiego przewodnictwa, w szczególności w priorytety dotyczące ochrony praw obywateli państw Unii w sprawach karnych.

Autor jest prokuratorem, pracownikiem Departamentu Praw Człowieka Ministerstwa Sprawiedliwości

Wskazówki dla przesłuchujących
Standardy dotyczące przesłuchiwania małoletnich świadków w trybie art. 185a i 185b k.p.k. (wybór – pełna treść dokumentu dostępna na stronie internetowej www.ms.gov.pl w zakładce „Pokrzywdzeni przestępstwem”).

1. Przesłuchanie małoletnich świadków i ofiar przestępstw powinno być prowadzone w sposób:
– zgodny z systemem prawnym oraz standardami europejskimi i międzynarodowymi,
– umożliwiający pozyskanie wartościowego materiału dowodowego,
– odpowiadający możliwościom rozwojowym przesłuchiwanego dziecka, gwarantujący ochronę praw dziecka, z nastawieniem na unikanie jego wtórnej traumatyzacji, wynikającej z udziału w procedurach prawnych,
– przy pełnym, właściwym wykorzystaniu możliwości lokalowych i technicznych przyjaznego pokoju przesłuchań dzieci,
– z dbałością o wyeliminowanie okoliczności, które mogą skutkować powtórnymi przesłuchaniami dziecka. (…)

Osoby przesłuchujące i uczestniczące w przesłuchaniu

11. Przesłuchania małoletnich powinni prowadzić i uczestniczyć w nich sędziowie, prokuratorzy i biegli psycholodzy, którzy ukończyli stosowne szkolenie, przygotowujące do realizowania czynności procesowych z udziałem dzieci.
12. Do minimum należy ograniczyć liczbę osób uczestniczących w przesłuchaniu małoletniego. W pokoju z dzieckiem powinien pozostawać jedynie sędzia i biegły psycholog, natomiast pozostałe osoby uprawnione do udziału w czynności powinny przebywać w odrębnym pomieszczeniu, określanym jako pokój techniczny.
13. W wypadku konieczności kolejnego przesłuchania dziecka, jeżeli nie ma szczególnych okoliczności uzasadniających zmianę, winno być ono prowadzone przez te same osoby.
14. Decyzja o udziale przedstawiciela ustawowego/ opiekuna faktycznego małoletniego w czynności przesłuchania powinna być podejmowana indywidualnie i uwzględniać fakt, iż obecność przedstawiciela ustawowego/opiekuna faktycznego może ograniczać swobodę wypowiedzi małoletniego.
15. Podejrzany/oskarżony nie może uczestniczyć w czynnościach procesowych z udziałem dziecka. Wyjątek stanowią jedynie czynności okazania podejrzanego małoletniemu świadkowi, które muszą być przeprowadzone w stosownych warunkach, w pomieszczeniu wyposażonym w lustro weneckie. Okazania nie należy łączyć z czynnością przesłuchania. Do okazania należy odpowiednio przygotować małoletniego.
16. Przesłuchanie dziecka powinno się odbywać przy udziale obrońcy podejrzanego/ oskarżonego, pozostającego w pokoju technicznym, a w przypadku braku obrońcy z wyboru, niezbędne jest wyznaczenie przez sąd obrońcy z urzędu.

Rola biegłego psychologa

17. Udział biegłego psychologa w przesłuchaniu dzieci jest obligatoryjny.
18. Przy wyborze biegłego psychologa należy brać pod uwagę jego kwalifikacje wykazane dokumentami o ukończeniu stosownych szkoleń lub innymi dowodami oraz doświadczenie w pracy z dziećmi i łatwość nawiązywania z nimi kontaktu a także znajomość procedur przesłuchania.
19. Udział biegłego psychologa w przesłuchaniu dziecka powinien być aktywny. W szczególnych przypadkach, na wniosek sędziego, osobą wiodącą w przesłuchaniu może być biegły psycholog.
20. Biegły psycholog powinien przed przystąpieniem do kontaktu z dzieckiem otrzymać postanowienie prokuratora/sądu o powołaniu go biegłym sądowym w przedmiotowej sprawie, z podanym zakresem opinii sądowo-psychologicznej.
21. Procedura przesłuchania powinna być bezwzględnie poprzedzona oceną przez biegłego psychologa fizycznego i emocjonalnego stanu małoletniego oraz możliwości jego udziału w czynności procesowej. Przeciwwskazaniem do udziału dziecka w przesłuchaniu / kontynuowaniu przesłuchania mogą być m.in. objawy zespołu stresu pourazowego, ponieważ ograniczają możliwość uzyskania od niego wartościowego materiału dowodowego oraz mogą mieć negatywny wpływ na jego dalszy rozwój.

Etapy przesłuchania dziecka

22. Przesłuchanie małoletniego powinno być poprzedzone czynnościami wstępnymi prowadzonymi przez biegłego psychologa, polegającymi na:
– nawiązaniu kontaktu z dzieckiem dla uzyskania przez nie poczucia bezpieczeństwa,
– rozpoznaniu stanu rozwoju i funkcjonowania dziecka,
– rozpoznaniu zdolności dziecka do różnicowania prawdy i kłamstwa,
– rzetelnym, stosownym do możliwości rozwojowych dziecka wyjaśnieniu mu sytuacji przesłuchania oraz jego ewentualnie przysługującego prawa do odmowy składania zeznań i obowiązku mówienia prawdy,
– ustaleniu z dzieckiem zasad kontaktu, w tym omówienie możliwości korzystania z przerw i zgłaszania bieżących potrzeb, zadawania pytań, sygnalizowania wątpliwości,
– oswojeniu dziecka z miejscem przesłuchania,
– zapoznaniu dziecka z wyposażeniem technicznym pomieszczenia, poinformowaniu o nagrywaniu czynności.
23. W pierwszym etapie, określanym fazą swobodnej narracji, należy zapewnić dziecku możliwość przedstawienia jego wersji zdarzeń, bez przerywania, w wybranym przez nie tempie i porządku, obserwując jego reakcje pozawerbalne, odnotowując specyficzne określenia i sformułowania. Pomocne mogą być także inne pozawerbalne techniki komunikacji, jak np. rysunek.
24. Przy zadawaniu pytań w dalszym postępowaniu, w fazie pytań szczegółowych niezbędne jest przestrzeganie następujących zasad:
– zadawanie, w miarę możliwości pytań otwartych,
– nieużywanie pytań sugerujących,
– formułowanie pytań adekwatnych do możliwości rozwojowych dziecka, z wykorzystaniem używanych przez nie określeń i sformułowań,
– unikanie pytań budzących w dziecku wtórnie wiktimizujące poczucie winy za zaistnienie, przebieg przedmiotowych zdarzeń (np. uległość wobec sprawcy, motywacja sprawcy).
25. W miarę potrzeby, w końcowym etapie przesłuchania należy wyjaśnić dziecku przewidywane procedury prawne i jego ewentualny udział w nich, zapytać dziecko, czy chciałoby uzupełnić swoją wypowiedź, a następnie zakończyć kontakt treściami neutralnymi i podziękowaniem za wysiłek związany z relacją trudnych treści. Niedopuszczalne jest gratyfikowanie dziecka po zakończeniu przesłuchania.
26. Przy przesłuchaniach prowadzonych w trybie art. 185a k.p.k. i 185b k.p.k., nie należy odczytywać dziecku protokołu przesłuchania, odbierać podpisu pod protokołem.
27. Protokoły z przesłuchań dzieci powinny być sporządzane z zachowaniem specyficznych dla świadka sformułowań, konstrukcji zdań i struktury relacji, a także treść pytań dotyczących najistotniejszych w sprawie kwestii. W przypadku rejestrowania przesłuchania za pomocą urządzenia rejestrującego dźwięk, protokół powinien ponadto zawierać informacje dotyczące komunikatów pozawerbalnych.
28. Z nagrania przesłuchania sporządza się przekład zapisu dźwięku, który stanowi załącznik do protokołu.