Na wokandzie ETPCz

Tagi: ,
Siedziba Trybunału w Strasburgu

Fot. Szymon Janczarek

Kontynuujemy, zainaugurowane w poprzednim „Na wokandzie”, zestawienie wyroków wydanych przez Europejski Trybunał Praw Człowieka w sprawach przeciwko Polsce. Poniższe zestawienie obejmuje okres od lipca do października 2010 r.

W lipcu 2010 r. Trybunał ogłosił siedem wyroków w sprawach przeciwko Polsce. Ponad połowa z nich dotyczyła problemu nadmiernej długości postępowania. Naruszenie art. 6 § 1 Konwencji Trybunał stwierdził bowiem w czterech sprawach: „Rejzmund przeciwko Polsce” (skarga nr 42205/08), „Giza przeciwko Polsce” (skarga nr 48242/06), „Orzechowski przeciwko Polsce” (skarga nr 34653/08) oraz „Czajkowska i inni przeciwko Polsce” (skarga nr 15952/09).

Ostatnia ze spraw, podobnie jak sprawa „Sierpiński przeciwko Polsce” (skarga nr 38016/07), odnosiła się również do naruszenia art. 1 Protokołu 1 do Konwencji dotyczącego prawa do własności.

Naruszenie prawa do rzetelnego procesu (art. 6 § 1 w zw. z art. 6 § 3 Konwencji), tym razem w kontekście odmowy przyznania pomocy prawnej w celu sporządzenia kasacji, Trybunał stwierdził w wyroku wydanym w sprawie „Jan Zawadzki przeciwko Polsce” (skarga nr 648/02). Z kolei w sprawie „Jarkiewicz przeciwko Polsce” (skarga nr 23623/07) w ocenie Trybunału doszło do naruszenia dwóch postanowień – art. 5 § 3 Konwencji (w związku z długością stosowania tymczasowego aresztowania), jak również art. 8 § 1 Konwencji (poprzez naruszenie zakazu cenzury korespondencji).

Dodatkowo w jednej sprawie – „Rokosz przeciwko Polsce” (skarga nr 15952/09) – Trybunał orzekł naruszenie art. 3 Konwencji w postaci złego traktowania skarżącego oraz braku właściwej opieki medycznej w jednostce penitencjarnej.

Po wakacyjnej przerwie

Także wrzesień 2010 r. upłynął pod znakiem spraw dotyczących problemu nadmiernej długości postępowania. Naruszenie art. 6 § 1 Konwencji Trybunał stwierdził w pięciu sprawach: „Subicka przeciwko Polsce” (skarga nr 29342/06), „Iskrzyccy przeciwko Polsce” (skarga nr 9261/02), „Kuczera przeciwko Polsce” (skarga nr 275/02), „Deeg przeciwko Polsce” (skarga nr 39489/08) oraz „Pastuszenia przeciwko Polsce” (skarga 46074/07). Natomiast w jednej sprawie, „Mazgaj przeciwko Polsce” (skarga nr 41656/02), ETPCz orzekł naruszenie art. 8 § 1 Konwencji, do którego doszło na skutek ograniczenia możliwości kontaktu skarżącego z osobami najbliższymi w czasie stosowania wobec niego tymczasowego aresztowania.

W październiku 2010 r. Trybunał wydał trzynaście wyroków w sprawach polskich. Naruszenie art. 8 § 1 Konwencji stwierdzono w sprawie „Hinczewski przeciwko Polsce” (skarga nr 34907/05) uznając, że doszło do naruszenia zakazu korespondencji osadzonego, a także w sprawie „Przyjemski przeciwko Polsce” (skarga nr 6820/07) kwestionując bezprawną ingerencję w swobodę korespondencji osadzonego.

Do naruszenia art. 5 § 3 Konwencji, w związku z nadmierną długością tymczasowego aresztowania, doszło zdaniem Trybunału w sprawie „Jasari przeciwko Polsce” (skarga nr 17888/07) oraz „Polański przeciwko Polsce” (skarga nr 42146/07). Natomiast w kolejnych trzech sprawach – „Hartman przeciwko Polsce” (skarga nr 20342/07), „Bator przeciwko Polsce” (skarga nr 6544/08) oraz „Kowaleńko przeciwko Polsce” (skarga nr 26144/05) – Trybunał nie dopatrzył się naruszenia tego postanowienia Konwencji.
W wyrokach wydanych w sprawie „Balcer przeciwko Polsce” (skarga nr 19236/07) oraz „Staniszewski przeciwko Polsce” (skarga nr 28157/08), dotyczących problematyki odmowy wniesienia kasacji (skargi kasacyjnej) przez obrońcę (pełnomocnika z urzędu), Trybunał stwierdził brak naruszenia art. 6 § 1 Konwencji (prawo do rzetelnego procesu sądowego). Badając analogiczną problematykę w sprawie „Kramarz przeciwko Polsce” (skarga nr 34851/07) ETPCz uznał, że doszło do naruszenia Konwencji. Naruszenie art. 6 § 1 w zw. z art. 6 § 3 (c) Konwencji, w postaci braku poinformowania skarżących przez sąd II instancji o dalszych krokach prawnych, które mogli przedsięwziąć w związku z odmową sporządzenia kasacji przez obrońców z urzędu, zostało stwierdzone w sprawie „Szparag przeciwko Polsce” (skarga nr 17656/06) oraz „Urbanowicz przeciwko Polsce” (skarga nr 40459/05). Do naruszenia art. 6 § 1 Konwencji w zakresie prawa do sądu doszło natomiast w sprawie „Kocurek przeciwko Polsce” (skarga nr 20520/08).

Trzy metry dla osadzonego

Przechodząc do szczegółowego omówienia wybranych orzeczeń warto skoncentrować się na problematyce skarg kierowanych do Trybunału przez osoby pozbawione wolności, które kwestionują warunki pobytu w krajowych jednostkach penitencjarnych. Okazję do omówienia tej tematyki stanowi fakt wydania przez Trybunał, w dniu 12 października 2010 r., dwóch decyzji w sprawie niedopuszczalności skargi – w sprawie „Łatak przeciwko Polsce” (skarga nr 52070/08) oraz „Łomiński przeciwko Polsce” (skarga nr 33502/09). Wspomniane decyzje stanowią konsekwencje wyroków wydanych w sprawach „Orchowski przeciwko Polsce” (skarga nr 17885/04) oraz „Sikorski przeciwko Polsce” (skarga nr 17599/05) i dlatego w pierwszej kolejności koniecznym będzie przypomnienie problematyki poruszonej w tych wyrokach.

W skargach Orchowskiego i Sikorskiego zarzucono, że skarżący byli pozbawieni wolności w celach mieszkalnych, w których powierzchnia przypadająca na jednego osadzonego była niższa niż 3 m kw. na osobę, czyli mniejsza niż minimum przewidziane w Kodeksie karnym wykonawczym. Skarżący sformułowali dodatkowo zarzuty dotyczące niehigienicznych warunków odbywania kary oraz naruszenia prawa do poszanowania intymności.

Po przeanalizowaniu, z punktu widzenia zarzucanego naruszenia art. 3 Konwencji (zakaz tortur, nieludzkiego lub poniżającego traktowania i karania), okoliczności faktycznych obu spraw, Trybunał orzekł, że cierpienie oraz trudności, które dotykały skarżących, przewyższały poziom związany nierozerwalnie z wykonywaniem kary pozbawienia wolności. Trybunał uznał tym samym, że warunki bytowe panujące w jednostkach penitencjarnych, w których przebywali skarżący, sprawiły, iż byli oni poddani nieludzkiemu i poniżającemu traktowaniu, sprzecznemu ze standardami wynikającymi z art. 3 Konwencji.
Trybunał, dokonując powyższej oceny, wziął pod uwagę kilka czynników: czy tego rodzaju traktowanie osiągnęło określony stopień dolegliwości, czy jego celem było poniżenie i upokorzenie ofiary oraz czy jego skutki naruszyły godność ofiary.

Badając pierwszą z powyższych przesłanek – minimalny poziom dolegliwości – Trybunał podkreślił, iż należy rozpatrzyć wszystkie okoliczności sprawy, tj. czas trwania takiego traktowania, jego fizyczne i psychiczne konsekwencje, a w niektórych przypadkach także wiek, płeć i stan zdrowia ofiary. Kolejnym czynnikiem, istotnym z punktu widzenia oceny konkretnego traktowania, jest jego cel. Jednakże, nawet w przypadku braku stwierdzenia skonkretyzowanego celu niewłaściwego traktowania, Trybunał nie wykluczył możliwości uznania, że doszło do naruszenia art. 3 Konwencji. Ostatnia przesłanka to naruszenie godności, którą należy badać w kontekście negatywnego wpływu na osobowość ofiary.

Zdaniem Trybunału, już sam fakt występowania zjawiska skrajnego braku przestrzeni w celi mieszkalnej stanowi przesłankę do stwierdzenia poniżającego traktowania osadzonego. Natomiast w sytuacji, gdy brak przestrzeni nie był tak rażący, Trybunał brał pod uwagę inne czynniki wpływające na „jakość” pozbawienia wolności, tj. odpowiednie warunki higieny, dostęp do naturalnego światła, właściwą wentylację oraz możliwość skorzystania z toalety w warunkach zapewniających poszanowanie prywatności.

Trybunał zaznaczył przy tym, że art. 3 Konwencji nakłada na organy władzy obowiązek zapewnienia warunków osadzenia, które odpowiadają godności ludzkiej – tak, by osoba pozbawiona wolności nie była poddana cierpieniu i trudnościom niewspółmiernym do poziomu dolegliwości normalnie towarzyszących pozbawieniu wolności, a także – mając na względzie praktyczne wymogi odbywania kary – należycie dbać o zdrowie i właściwy stan emocjonalny osadzonego.

Trybunał odnotował także praktykę, pojawiającą się w najnowszym orzecznictwie sądów polskich, potwierdzającą możliwość przyznania odszkodowania osobom, które były osadzone w warunkach naruszających ich godność. Zdaniem Trybunału w tym względzie istotne jest, aby zasady ustalone w wyroku wydanym przez Sąd Najwyższy w dniu 26 lutego 2007 r. były należycie stosowane przez krajowe sądy niższych instancji. Trybunał podkreślił, że powództwo wniesione na podstawie art. 24 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny w związku z art. 448 tej ustawy, w pewnych okolicznościach może być uznane za skuteczne w rozumieniu art. 13 Konwencji, w szczególności w jego kompensacyjnym wymiarze.

Łatak i Łomiński – wyrok pilotażowy

W decyzjach z października 2010 r. o niedopuszczalności powołanych wyżej skarg Roberta Łataka i Roberta Łomińskiego, Trybunał zajął się udzieleniem odpowiedzi na pytanie dotyczące problemu zasygnalizowanego już w wyrokach w sprawach Orchowskiego i Sikorskiego – czy skarżący, przed wniesieniem skargi, powinni byli wykorzystać dostępne im środki o charakterze cywilnoprawnym. ETPCz podkreślił przy tym, że zasady określone w decyzjach „Łatak przeciwko Polsce” i „Łomiński przeciwko Polsce” będą miały zastosowanie również w innych sprawach tego rodzaju.

Trybunał zasadniczo zgodził się ze stanowiskiem Rządu RP co do tego, że osoby osadzone w polskich jednostkach penitencjarnych w warunkach przeludnienia (tzn. w warunkach naruszających ich dobra osobiste – godność, prawo do intymności) winny, zgodnie z zasadą subsydiarności określoną w art. 35 Konwencji, przed skierowaniem skargi do Trybunału wystąpić do właściwego sądu krajowego z powództwem o ochronę naruszonych dóbr.

Co z wymogiem wystąpienia z powództwem przez tych skarżących, którzy wnieśli już skargi do Trybunału? ETPCz podkreślił, że tylko od tych skarżących, w stosunku do których nie upłynął jeszcze trzyletni okres przedawnienia oraz którzy w dniu wydania decyzji w skargach Łataka i Łomińskiego nadal mieli wystarczający czas na przygotowanie i wniesienie powództwa cywilnego, można w sposób rozsądny wymagać skorzystania z tego wymogu.

Trybunał przyjął, że – co do zasady – we wszystkich sprawach, w których w czerwcu 2008 r., zarzucane naruszenie zostało wyeliminowane poprzez umieszczenie skarżącego w warunkach zgodnych z Konwencją lub zakończyło się ipso facto, ponieważ skarżący został zwolniony, skarżący winni wnieść powództwo cywilne o zadośćuczynienie na podstawie art. 24 w związku z art. 448 Kodeksu cywilnego. Tego rodzaju stwierdzenie stanowiło podstawę do uznania obu skarg za niedopuszczalne, bowiem skarżący, którzy znajdowali się w takiej właśnie sytuacji, przed wniesieniem skarg do Trybunału nie wytoczyli powództwa cywilnego do właściwego sądu krajowego.

Konkludując powyższe dyrektywy, zdaniem ETPCz we wszystkich przypadkach, w których okres pobytu skarżących w celach nie spełniających ustawowego wymogu powierzchni 3 m kw. na osobę zakończył się w czerwcu 2008 r. i później, skarżący mają obowiązek w pierwszej kolejności wnieść powództwo cywilne. Osoby te zostaną skierowane przez Kancelarię Trybunału do krajowego systemu prawnego, zaś ewentualna późniejsza możliwość skutecznego skorzystania ze skargi do ETPCz uwarunkowana będzie m.in. wynikiem postępowania krajowego.