Informatyzacja postępowania w sprawach o wykroczenia – postulaty de lege ferenda

Nic nie stoi na przeszkodzie, by w dobie powszechnej komputeryzacji unowocześnić postępowania sądowe w sprawach drobnych czynów społecznie szkodliwych. Wprowadzenie obiegu informacji za pomocą dokumentów elektronicznych znacznie usprawni oraz uprości rozstrzyganie tego typu spraw.

Prawo wykroczeń stanowi część szeroko rozumianego prawa karnego i umożliwia zwalczanie czynów społecznie szkodliwych. Ilość i specyfika spraw, których wykroczenia dotyczą, powinny skłaniać do odformalizowania tego typu postępowań na każdym ich etapie, przy jednoczesnym zagwarantowaniu prawa do obrony osobie obwinionej o popełnienie wykroczenia, jak również praw osoby pokrzywdzonej.

Spośród wszystkich kategorii wykroczeń większość wpływających do sądu spraw stanowią wykroczenia przeciwko bezpieczeństwu i porządkowi w komunikacji – głównie dotyczące niezachowania należytej ostrożności i spowodowania zagrożenia bezpieczeństwa w ruchu drogowym (art. 86 § 1 k.w.), jak również dotyczące prowadzenia pojazdu mechanicznego w stanie po użyciu alkoholu lub podobnie działającego środka (art. 87 § 1 k.w.). Mając na uwadze skutek tego typu wykroczeń w postaci uszkodzeń pojazdów, a często również obrażeń ciała, strony, głównie pokrzywdzeni, zainteresowani są jak najszybszym uzyskaniem prawomocnego orzeczenia, które stanowi prejudykat dla ustalenia odpowiedzialności odszkodowawczej sprawcy bądź zakładu ubezpieczeń. Zasadnym jest więc rozważenie możliwości wykorzystania w tego typu sprawach narzędzi informatycznych skracających czas procedowania oraz obniżających jego koszty.

Elektroniczny formularz

Na gruncie postępowania w sprawach o wykroczenia potrzeba wprowadzenia obiegu informacji za pomocą dokumentów elektronicznych dotyczy przede wszystkim pierwszego etapu procedury, tj. złożenia wniosku o ukaranie (art. 57 k.p.s.w.). Mając na uwadze docelowe jej przyspieszenie, szczególnie we wskazanym etapie postępowania, postuluje się zastosowanie rozwiązań polegających na wnoszeniu wniosków o ukaranie przez oskarżycieli publicznych w postaci formularzy w formie elektronicznej, kompatybilnej z systemem informatycznym sądu. Taki elektroniczny formularz, zawierający również wykaz przedkładanych dokumentów, pozwoliłby na usprawnienie pracy sekretariatu oraz umożliwiłby szybką weryfikację kompletności wniosku pod względem formalnym.

Oczywistym przy tym jest, że elektroniczny wniosek musiałby spełniać wymogi formalne enumeratywnie wyliczone w treści art. 57 § 2 i 3 k.p.s.w., a więc imię, nazwisko, adres obwinionego, a także inne dane niezbędne do ustalenia tożsamości obwinionego, określenie zarzucanego obwinionemu czynu ze wskazaniem miejsca, czasu, sposobu i okoliczności jego popełnienia. Do niezbędnych wymogów należałoby również wskazanie dowodów oraz podanie danych osobowych i zamieszczenie podpisu sporządzającego wniosek, a gdy wniosek pochodziłby od pokrzywdzonego – także jego adresu.

Oprócz powyższych wymogów, elektroniczny wniosek o ukaranie, jeśli składany byłby przez oskarżyciela publicznego, powinien ponadto zawierać: 1) kwalifikację prawną wykroczenia; 2) dane dotyczące miejsca zatrudnienia obwinionego, w miarę możliwości, także dane dotyczące jego warunków materialnych, rodzinnych i osobistych, co ma znaczenie z punktu widzenia wymiaru kary, przede wszystkim grzywny (zob. art. 24 § 3 k.w.); 3) wskazanie ujawnionych pokrzywdzonych; 4) wskazanie wysokości wyrządzonej szkody, co jest istotne dla wymiaru kary (zob. art. 33 § 2 k.w.), a także w przypadku tzw. czynów przepołowionych, gdzie dokładne określenie szkody decyduje o zakwalifikowaniu danego czynu jako wykroczenia lub przestępstwa; 5) stanowisko osoby sporządzającej wniosek, co pozwala ustalić, czy wniosek składa organ uprawniony; 6) wskazanie sądu właściwego do rozpoznania sprawy; 7) wskazanie danych dotyczących uprzedniego skazania obwinionego za podobne przestępstwo lub wykroczenie (wyłącznie wtedy, gdy oskarżyciel powołuje się na tę okoliczność).

W przypadku, gdyby oskarżyciel publiczny nie wskazał danych dotyczących uprzedniego skazania obwinionego lub byłyby one nieaktualne, należałoby umożliwić zwracanie się sądu do Krajowego Rejestru Karnego o udostępnienie w formie elektronicznej karty karnej obwinionego, a w sprawach o wykroczenia przeciwko bezpieczeństwu i porządkowi w komunikacji – informacji o wpisach w ewidencji kierowców naruszających przepisy ruchu drogowego. Uzyskanie szybkiej informacji w tym zakresie miałoby kluczowe znaczenie ze względu na wymiar oraz rodzaj orzekanej kary, a co za tym idzie skutkowałoby skierowaniem sprawy na posiedzenie (celem wydania wyroku nakazowego – gdy wystarczające byłoby wymierzenie nagany, kary grzywny bądź ograniczenia wolności) lub rozprawę (gdy biorąc pod uwagę uprzednią karalność obwinionego konieczne byłoby wymierzenie kary aresztu).

Do wniosku o ukaranie oskarżyciel publiczny zobowiązany byłby dołączyć, tak jak jest to obecnie, adresy świadków i pokrzywdzonych, czyli tzw. „załącznik do wniosku”. Załącznik ten również mógłby przybrać formę dokumentu elektronicznego. Oczywiście, kierując się treścią art. 57 § 4 k.p.s.w., informacje w nim zawarte objęte byłyby ochroną oraz pozostawały tylko do wiadomości sądu.

Braki formalne i założenie akt Informatyzacja procedury wszczęcia postępowania w sprawach o wykroczenia powinna dotyczyć również tych sytuacji, kiedy złożony wniosek o ukaranie nie odpowiadałby warunkom formalnym określonym w art. 57 § 2, 3 lub 4 k.p.s.w.

Stosownie do art. 59 § 1 k.p.s.w. prezes sądu zarządzeniem zwraca wniosek w celu usunięcia wskazanych braków formalnych w terminie zawitym siedmiu dni, pod rygorem uznania go za bezskuteczny. Usprawnienie obiegu informacji poprzez doręczanie drogą elektroniczną zarządzenia w przedmiocie usunięcia braków formalnych pozwoliłoby na szybką reakcję oskarżyciela publicznego, który w podobny sposób, a co najważniejsze skutecznie, mógłby dokonać ponownego złożenia uzupełnionego wniosku. W dalszej perspektywie należałoby oczywiście zastanowić się również nad ewentualnym skróceniem dotychczasowego terminu zawitego, który w kontekście docelowej informatyzacji procedury sądowej (sensu largo) mógłby okazać się okresem zbyt długim, przyczyniając się tym samym do spowolnienia postępowania w danej sprawie.

Kompatybilna z systemem informatycznym sądu elektroniczna wersja formularza wniosku o ukaranie oraz „załącznika” z adresami świadków i/lub pokrzywdzonych pozwoliłaby na natychmiastowe importowanie zawartych w nich danych. Tym samym proces założenia akt sprawy trwałby krócej, zaś sama sprawa trafiłaby szybciej do sędziego referenta celem rozpoznania.

Wezwania, zawiadomienia i orzeczenia

Mając na uwadze przyspieszenie postępowań w sprawach o wykroczenia, na etapie przygotowania do rozprawy należałoby wprowadzić również drogę elektroniczną dla zawiadamiania oskarżyciela publicznego o terminach rozpraw i posiedzeń, doręczania oskarżycielowi publicznemu orzeczeń, wzywania biegłych na rozprawy, jak również zwracania się do firm ubezpieczeniowych o akta szkody pojazdów i przekazywania tych akt w formie elektronicznej. Wskazać należy, iż proponowane rozwiązania pozostają w zgodzie z zarządzeniem Nr 81/03/DO Ministra Sprawiedliwości z dnia 12 grudnia 2003 r. w sprawie organizacji i zakresu działania sekretariatów sądowych oraz innych działów administracji sądowej (Dz. Urz. Min. Sprawiedl. Nr 5, poz. 22, z późn. zm).

Obecnie, zgodnie z art. 65 § 1 k.p.s.w, prezes sądu, kierując sprawę na rozprawę, zarządza zawiadomienie o jej miejscu i terminie – oskarżyciela, pokrzywdzonego i obwinionego, a także obrońcę i pełnomocnika (gdy zostali ustanowieni). Prezes zarządza też wezwanie na rozprawę świadków oraz sprowadzenie innych dowodów. W celu istotnego wpłynięcia na poprawę stawiennictwa stron czy świadków na rozprawach wystarczyłoby do przewidzianego ustawą trybu wzywania i zawiadamiania stron wprowadzić możliwość stosowania korespondencji e-mailowej równoległej do tradycyjnej korespondencji pocztowej.

Coraz częstszym zjawiskiem jest dziś bowiem zamieszkiwanie osób w innym miejscu niż wskazane w dowodzie tożsamości, bez dopełnienia obowiązku meldunkowego, bądź też niezawiadamianie organów o zmianie miejsca zamieszkania. Problem ten jest szczególnie istotny w sytuacji rosnącej liczby osób okresowo bądź stale przebywających za granicą. W praktyce jedynie korespondencja sądowa w postaci elektronicznej dałaby realną szansę stronie na uzyskanie informacji o toczącym się postępowaniu w terminie zapewniającym ochronę jej praw bądź wykonanie nałożonych na nią obowiązków.

Wprowadzenie elektronicznych wezwań i zawiadomień należałoby również rozważyć szczególnie w zakresie postępowania wykonawczego, w którym nierzadko sądy napotykają trudności z doręczaniem korespondencji zawiadamiającej o konieczności uiszczenia kary grzywny oraz opłacenia kosztów postępowania. Skutkuje to koniecznością co najmniej dwukrotnego wysyłania wezwań w postaci przesyłek poleconych za potwierdzeniem odbioru oraz kierowania spraw do postępowania egzekucyjnego.

W praktyce ukarani, którzy nie odbierają korespondencji, uiszczają grzywny oraz pozostałe należności sądowe dopiero pod groźbą egzekucji komorniczej albo orzeczenia kar zastępczych w postaci pracy społecznie użytecznej bądź aresztu.

W perspektywie Euro 2012

Wprowadzenie do postępowań w sprawach o wykroczenia elektronicznego wniosku oraz komunikacji sądu ze stronami za pośrednictwem e-maili znalazłoby zastosowanie zarówno w postępowaniu zwyczajnym, jak i postępowaniach szczególnych – przyspieszonym, nakazowym oraz mandatowym.

Proponowane rozwiązania wydają się szczególnie istotne w przypadku postępowania przyspieszonego, które stosuje się w stosunku do osób niemających stałego miejsca zamieszkania lub miejsca stałego pobytu, do osób przebywających jedynie czasowo na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jak również wobec sprawców wykroczeń popełnionych w związku z imprezą masową (na podstawie Ustawy z dnia 20 marca 2009 r. o bezpieczeństwie imprez masowych). W przypadku imprez masowych, najczęściej meczów piłki nożnej, sprawcę wykroczenia ujętego na gorącym uczynku lub bezpośrednio po jego popełnieniu doprowadza się do sądu niezwłocznie, zaś sąd bez zbędnej zwłoki przystępuje do rozpoznania sprawy. Cała procedura, od założenia akt po przeprowadzenie rozprawy, musi odbyć się w ciągu 48 godzin, z ewentualnym przerwaniem rozprawy na okres do trzech dni. Kwestia sprawności tego typu postępowań stanie się szczególnie istotna w perspektywie zbliżających się Mistrzostw Europy w Piłce Nożnej w 2012 r. oraz potrzeby odpowiedniego przygotowania sądów do sprawnego prowadzania ewentualnych postępowań w sprawach o wykroczenia popełniane podczas meczów piłkarskich organizowanych w Polsce.

Potrzeba wprowadzenia obiegu informacji za pomocą dokumentów elektronicznych na każdym etapie postępowania jest szczególnie istotna także ze względu na stosunkowo krótki okres przedawnienia w sprawach o wykroczenia. Karalność wykroczenia ustaje bowiem, jeżeli od czasu jego popełnienia upłynął rok, zaś jeśli w tym okresie wszczęto postępowanie – z upływem dwóch lat od popełnienia czynu (art. 45 par. 1 k.w.).

Autorka jest sędzią, pełni funkcję Przewodniczącego X Wydziału Karnego Sądu Rejonowego dla Wrocławia-Fabrycznej we Wrocławiu