Wychowanie przez usamodzielnianie

Projekt nowelizacji ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich, prócz wprowadzenia szeregu rozwiązań zapobiegających przewlekłości tego postępowania, sankcjonuje działanie hosteli dla nieletnich. Takie hostele to środek do usamodzielniania wychowanków opuszczających zakłady poprawcze.

Ministerstwo Sprawiedliwości zakończyło prace nad zmianą niektórych przepisów ustawy z 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (Dz. U. z 2010 r., Nr 33, poz. 178 ze zm.). Obecnie projekt nowelizacji u.p.n. znajduje się w Sejmie, zgłoszony jako projekt senacki (druk sejmowy nr 4171). Zaproponowane rozwiązania zostały opracowane na podstawie analizy danych statystycznych resortu oraz obserwacji wynikających z wykonywania czynności nadzorczych Ministra Sprawiedliwości nad działalnością zakładów poprawczych i schronisk dla nieletnich, jak również sygnałów uzyskiwanych od sędziów rodzinnych. Projekt jest również efektem prac Międzyresortowego Zespołu do Spraw Poprawy Skuteczności Wykonania Orzeczeń Sądowych – organu pomocniczego Prezesa Rady Ministrów, któremu przewodniczy Sekretarz Stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości.

Jak wynika z założeń do ww. projektu, celem wprowadzenia zmian jest poprawa efektywności środków wychowawczych, zwiększenie ochrony prawnej nieletnich poprzez precyzyjne ustalenie praw i obowiązków podmiotów wykonujących wobec nich te środki (kuratora, organizacji młodzieżowej, innej organizacji społecznej, zakładu pracy bądź osoby godnej zaufania), a także usprawnienie postępowania w sprawach nieletnich przez poszerzenie katalogu podmiotów uprawnionych do diagnozowania nieletnich i sytuacji sankcjonujących pobyt nieletnich w policyjnych izbach dziecka. Nowe regulacje mają też służyć zmniejszeniu roli państwa w procesie wychowania i resocjalizacji nieletnich na rzecz podmiotów samorządowych, pozarządowych, prywatnych, etc., jak również zapewnieniu prawidłowego funkcjonowania i rozwoju hosteli przez wprowadzenie ustawowej regulacji tej materii.

Od podmiotów opiniujących do uprawnień kuratora

Jedną z okoliczności rzutujących na sprawność postępowania w sprawach nieletnich jest przedłużające się oczekiwanie na sporządzenie i przedłożenie sądowi przez rodzinne ośrodki diagnostycznokonsultacyjne opinii o nieletnim. Dopuszczenie innych podmiotów opiniujących przyczyni się do sprawniejszego rozpoznania spraw nieletnich oraz szybszego wdrożenia wobec nich właściwych środków wychowawczych lub poprawczych.

Praktyczne trudności w zakresie sprawności postępowań wynikają także z braku procedur w stosunku do nieletnich, którzy samowolnie oddalili się z młodzieżowego ośrodka wychowawczego lub młodzieżowego ośrodka socjoterapii. O ile uciekinierzy ze schronisk dla nieletnich i zakładów poprawczych mogą zostać umieszczeni w policyjnej izbie dziecka, o tyle brak jest analogicznego rozwiązania w odniesieniu do uciekinierów z placówek oświatowych. Dotychczasowy niedostatek uregulowań tego problemu wynika w dużej mierze z braku placówki typu interwencyjnego, która przejmowałaby opiekę nad nieletnim po jego zatrzymaniu, ale przed przekazaniem dyrektorowi ośrodka. Proponowany art. 40 § 7 u.p.n. wskazuje zatem, że w policyjnej izbie dziecka można również umieścić nieletniego w trakcie samowolnego pobytu poza schroniskiem dla nieletnich, zakładem poprawczym, młodzieżowym ośrodkiem wychowawczym lub młodzieżowym ośrodkiem socjoterapii – na czas niezbędny do przekazania nieletniego właściwej jednostce, nie dłużej jednak niż na pięć dni.

Obecne przepisy nie regulują również kwestii zatrzymania nieletniego w policyjnej izbie dziecka w przypadku wystąpienia uzasadnionej przerwy w konwoju lub wystąpienia innej sytuacji pożądanej z punktu widzenia sprawności postępowania, np. konieczności organizacji doprowadzenia nieletniego do sądu, biegłego, schroniska lub zakładu poprawczego. W art. 40a § 1 i 2 u.p.n. proponuje się zatem uwzględnić najbardziej typowe sytuacje – zatrzymanie w policyjnej izbie dziecka na czas uzasadnionej przerwy w konwoju, lecz nie dłużej niż na 24 godziny, bądź na polecenie sądu, na czas nieprzekraczający 48 godzin. Jednocześnie gwarancją nienadużywania tego rodzaju sytuacji będzie poddanie faktu umieszczenia nieletniego w izbie pod kontrolę sądu oraz wprowadzenie obowiązku zwolnienia nieletniego na zarządzenie sądu.

W obecnym stanie prawnym w sposób szczątkowy uregulowano sposób wykonywania środka wychowawczego w postaci nadzoru kuratora. W konsekwencji rodzi to wiele praktycznych trudności. Nowe unormowania, dodane po art. 70 u.p.n., zawierać będą zatem otwarty katalog czynności, do których uprawniony jest kurator wykonujący nadzór nad nieletnim. Wyliczenie czynności kuratorów sądowych w toku postępowania wykonawczego zostało dokonane na wzór art. 173 Kodeksu karnego wykonawczego (Dz. U. z 1997 r., Nr 90, poz. 557, ze zm.) – ze względu na podobieństwa instytucji nadzoru nad nieletnimi do instytucji dozoru nad skazanym, ze znacznym jednak natężeniem w proponowanej regulacji elementów wychowawczych i wspierających względem nieletniego.

Mniejszy udział państwa

Celem Ministerstwa Sprawiedliwości jest stałe zwiększanie udziału organizacji pozarządowych w wykonywaniu zadań publicznych. W obecnym stanie faktycznym i prawnym środek wychowawczy polegający na powierzeniu nadzoru nad nieletnim organizacjom młodzieżowym, innym organizacjom społecznym, a także zakładowi pracy lub osobie godnej zaufania, orzekany jest niezwykle rzadko (w mniej niż stu sprawach na ok. 60 tys. orzeczeń rocznie). Zasadniczą przyczyną tego stanu rzeczy jest brak instrumentów pozwalających na realizację przez te podmioty celów wychowawczych wobec nieletniego, a także na skuteczną weryfikację działań tych podmiotów przez sąd.

Co więcej, w przypadku powierzenia nadzoru nad nieletnim podmiotom pozarządowym, podmioty te powinny być wyposażone (poza motywami finansowymi, a więc ryczałtami za powierzenie nadzoru nad nieletnim – co projekt zmian do u.p.n. także przewiduje) w uprawnienia, jakie zostały przyznane kuratorom sądowym w związku z wykonywanym nadzorem. Do podstawowych uprawnień zakwalifikować tu należy kontrolowanie nieletniego w okresie wykonywania nadzoru, w miejscu zamieszkania lub pobytu, w szkole i zakładzie pracy, żądanie informacji od nieletniego i/lub innych osób objętych kontrolą (zwłaszcza w zakresie wykonania zobowiązań, o których mowa w art. 7 § 1 u.p.n.), także występowanie ze stosownymi wnioskami do sądu w toku postępowania wykonawczego.

Samodzielność i odpowiedzialność

W dzisiejszej praktyce resocjalizacyjnej powinno się także wykorzystywać rozwiązania, które sprzyjają usamodzielnianiu nieletnich. Taką formą probacji jest zwłaszcza instytucja hostelu, obecnie nieuregulowana w przepisie rangi ustawowej.

Możliwość wykonywania środka poprawczego w hostelu ma na celu spowodowanie łagodniejszego przejścia nieletnich z warunków instytucjonalnych do samodzielnego życia. W hostelu powinni przebywać nieletni nieposiadający możliwości powrotu do środowiska rodzinnego ze względu na generowanie przez to środowisko czynników patologicznych, a także tacy, którzy swoim zachowaniem dają rękojmię, że poza zakładem poprawczym, w warunkach zbliżonych do życia na wolności, będą zachowywać się odpowiedzialnie, a w szczególności nie będą naruszać porządku prawnego.

Stosowany w grupie hostelowej program usamodzielnienia w zasadniczej części zakłada odejście od instytucjonalnych form pracy resocjalizacyjnej, które mogą pogłębiać deficyty i patologie wychowanków. Istotą programu jest dzielenie się odpowiedzialnością za wszystko, co dzieje się w grupie (w tym również za sam przebieg resocjalizacji i terapii). Wychowankowie dokonują zakupów, przygotowują wszystkie posiłki, przeprowadzają drobne remonty pomieszczeń. Nierealizowanie zadań i obowiązków, albo też ich wielokrotne unikanie, wiąże się z ponoszeniem różnego rodzaju konsekwencji – od odebrania prawa głosu w ważnych dla grupy sprawach, przez przydzielenie dodatkowych czynności do wykonania na rzecz grupy, aż po usunięcie z grupy włącznie.

Projekt zmian u.p.n. przewiduje możliwość umieszczania nieletniego w takim hostelu przez dyrektora zakładu na czas określony, jeżeli jest to uzasadnione prowadzonym procesem usamodzielniania się wychowanka lub przygotowaniem do zwolnienia go z zakładu, zaś nieletni w czasie pobytu w hostelu podejmie pracę bądź naukę. Nieletni przebywający w hostelu zobowiązany będzie do częściowego pokrywania wydatków związanych z kosztami jego utrzymania w wysokości nieprzekraczającej 25 proc. tych wydatków, ustalanej przez dyrektora zakładu poprawczego. Współfinansowanie to ma sprzyjać rozwinięciu u nieletnich kompetencji społecznych polegających na planowaniu, gospodarowaniu i oszczędzaniu środków finansowych, co w rezultacie ma zwiększyć poczucie odpowiedzialności.

Dyrektor zakładu poprawczego będzie mógł na każdym etapie prowadzenia procesu resocjalizacji stwierdzić brak podstaw do dalszego pobytu nieletniego w hostelu. W takim przypadku nieletni zostanie umieszczony w zakładzie poprawczym, z którego został skierowany do hostelu.

O umieszczeniu nieletniego w hostelu dyrektor zakładu poprawczego będzie zawiadamiał sąd rodzinny wykonujący orzeczenie, podobnie jak w przypadku umieszczenia nieletniego poza zakładem poprawczym (art. 90 u.p.n). Jednocześnie dyrektor zakładu poinformuje sąd o uzgodnionych z nieletnim zasadach pobytu w hostelu. W praktyce będzie to prowadzić do poinformowania o nowym miejscu pobytu nieletniego oraz o kontynuowaniu nauki i/lub podjęciu przez niego zatrudnienia.

Hostel społeczny

Nowy przepis, dający ustawową podstawę prawną do umieszczania nieletnich w hostelach, z jednej strony wypełni istniejącą lukę prawną w tym zakresie, z drugiej zaś określi niezbędne wymogi do objęcia nieletniego grupą hostelową. Nowatorskim rozwiązaniem będzie nadto możliwość tworzenia tzw. hosteli społecznych przez stowarzyszenia, fundacje lub inne organizacje społeczne, których celem działania jest pomoc w readaptacji społecznej nieletnich.

Okoliczność przemawiająca za tworzeniem hosteli społecznych to fakt, że dotychczasowe rozwiązania w postaci umieszczania nieletnich w hostelach stanowiących część zakładów poprawczych nie dość wyraźnie wyodrębniały grupy hostelowe ze struktur zakładów poprawczych. Nadto prowadzenie hostelu przez zakład poprawczy, zwłaszcza położony w innej miejscowości niż sam zakład, powodowało wiele trudności organizacyjnych.

Możliwość powstawania i prowadzenia hosteli przez organizacje społeczne, które specjalizują się w udzielaniu pomocy w readaptacji społecznej, usuwa wskazane wyżej problemy. Jednocześnie zgodne jest z aktualnym trendem w zakresie integracji zawodowej i społecznej wobec osób zagrożonych wykluczeniem społecznym obserwowanym w innych państwach europejskich (Hiszpania, Włochy, Francja) i pozaeuropejskich (USA).

Krzysztof Kwiatkowski, Minister Sprawiedliwości:
Ministerstwo Sprawiedliwości w wielu sferach działalności udowodniło, że zależy mu na tworzeniu nie tylko dobrych warunków organizacyjnych dla sędziów i sądów, ale także na projektowaniu regulacji prawnych umożliwiających sprawniejsze i bardziej efektywne prowadzenie postępowań sądowych nieustannie pozostających w zainteresowaniu społecznym.

Przygotowana nowelizacja ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich łączy te wszystkie elementy. Zawiera przepisy dające sędziom możliwość szybszego, sprawniejszego i skuteczniejszego reagowania na niektóre problemy często pojawiające się w toku postępowań w sprawach nieletnich, a jednocześnie – w przypadku najtrudniejszej, bo umieszczonej w zakładzie poprawczym, grupy nieletnich – przewiduje możliwość podjęcia efektywnych działań resocjalizacyjnych. Poprzez usamodzielnienie nieletnich w hostelach przygotowuje osoby, które miały poważny konflikt z prawem, do powrotu do społeczeństwa, w którym jest ich miejsce i od którego zależy ich dalsze życie.

Jednocześnie w projekcie przewiduje się większy udział organizacji pozarządowych w realizacji środków wychowawczych i poprawczych – jako wyraz zaufania do widocznej profesjonalizacji służb społecznych, ale także wynik przekonania o stałej potrzebie kształtowania postawy obywatelskiej i współodpowiedzialności instytucji państwa i społeczeństwa za powodzenie doniosłych społecznie zadań publicznych. Projekt tej nowelizacji, choć cząstkowy, ma doniosłe znaczenie i w najbliższym czasie będzie przedmiotem szerszej dyskusji w toku prac parlamentarnych.

Nowa regulacja określi, iż na pokrycie wydatków związanych z pobytem nieletnich w tego rodzaju hostelu podmiot go prowadzący otrzyma środki finansowe z budżetu państwa. Jednocześnie ustawa wskaże, iż finansowanie pobytu nieletnich w tej kategorii hosteli może odbywać się także z innych źródeł pozyskiwanych przez podmioty prowadzące hostele. Wysokość środków finansowych, jak również tryb i terminy ich przekazywania, będzie każdorazowo określać porozumienie zawierane przez Ministra Sprawiedliwości z przedstawicielem organizacji prowadzącej hostel. Umieszczenie nieletnich w hostelu społecznym będzie mogło nastąpić wyłącznie po zawarciu takiego porozumienia.

Z doświadczeń innych państw europejskich wynika, że finansowanie działalności różnego typu ośrodków wychowawczych dla nieletnich prowadzonych przez podmioty społeczne w przeważającym zakresie (ponad 90 proc.) pochodzi ze środków publicznych. Dlatego na utworzenie i prowadzenie hostelu będą mogły być przeznaczane dochody organizacji społecznych uzyskiwane z innych źródeł, np. środków europejskich, darowizn, środków z podatków przekazanych przez podatników na tzw. organizacje pożytku publicznego czy też środków ze współfinansowania pobytu w hostelu przez nieletnich.

Metody, jakie będzie mogła stosować organizacja społeczna w ramach sprawowania nadzoru nad nieletnimi, dotyczyć będą przykładowo włączenia nieletniego w różne formy jej działalności, także w sytuacji realizacji przez organizację zadań innych resortów. Niebagatelne znaczenie może mieć włączanie nieletniego umieszczonego w hostelu w życie społeczności lokalnej, na rzecz której taka organizacja pracuje – np. w wolontariat na rzecz innych grup społecznych zagrożonych wykluczeniem ze względu na niepełnosprawność, ubóstwo czy pochodzenie społeczne.

Obiecujące rokowania

Przygotowany projekt nowelizacji u.p.n. w zakresie usamodzielniania nieletnich w hostelach jest m.in. konsekwencją uświadomienia wagi problemu powrotu do społeczeństwa młodzieży po pobycie w zakładzie poprawczym, a także odpowiedzialności za podjęcie przez wychowanków tych zakładów określonych ról społecznych.

Cennym doświadczeniem w tym zakresie są wnioski z monitoringu realizacji projektu pilotażowego Ministerstwa Sprawiedliwości zatytułowanego „Rozwój kompetencji społecznych osób przygotowujących się do opuszczenia zakładów poprawczych”, dofinansowanego z funduszy europejskich w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki. Projekt ten umożliwił utworzenie dwóch hosteli przy zakładach poprawczych w Świdnicy i Koszalinie, a tym samym objęcie procesem usamodzielnienia łącznie 35 nieletnich opuszczających placówki. Uczestnictwo w odpowiednich kursach i szkoleniach (zawodowych, komputerowych czy językowych), poznanie zasad obowiązujących na rynku pracy, podjęcie praktyk zawodowych, a także możliwość prowadzenia gospodarstwa domowego i dzielenia się obowiązkami domowymi w grupie hostelowej, wszystko to przygotowało znakomitą większość tych wychowanków do powrotu do społeczeństwa, znalezienia i utrzymania zatrudnienia, a także założenia rodzin.

Autorka jest zastępcą dyrektora Departamentu Wykonania Orzeczeń i Probacji Ministerstwa Sprawiedliwości