Na wokandzie ETPCz

Pomiędzy listopadem 2010 r. a marcem 2011 r. Europejski Trybunał Praw Człowieka wydał w sprawach przeciwko Polsce 39 wyroków. Jakiego rodzaju sformułował zarzuty i jakie w sprawach tych zapadły rozstrzygnięcia?

W listopadzie 2010 r. Trybunał wydał siedem wyroków w sprawach przeciwko Polsce.

W wyroku z dnia 9 listopada 2010 r., wydanym w sprawie „Grzegorz Baranowski”, Trybunał stwierdził naruszenie art. 5 § 3 Konwencji w związku z nadmierną długością stosowanego tymczasowego aresztowania. Z kolei w wyroku z dnia 30 listopada 2010 r., wydanym w sprawie „Jończyk”, Trybunał nie stwierdził naruszenia art. 5 § 1 Konwencji co do skarżącego, który przebywał w areszcie oczekując na transfer do szpitala psychiatrycznego.

Cztery sprawy dotyczyły naruszenia art. 6 § 1 Konwencji, przy czym trzy z nich odnosiły się do problematyki długości postępowań sądowych. Trybunał stwierdził ich przewlekłość w wyrokach z 9 listopada 2010 r. w sprawie „Antczak” oraz w sprawie „Krystyna Misiak i Jan Misiak”, jak również w wyroku z dnia 30 listopada 2010 r. w sprawie „Cichocki”.

Z kolei w wyroku wydanym w dniu 30 listopada 2010 r. w sprawie „Henryk Urban i Ryszard Urban” Trybunał stwierdził naruszenie art. 6 § 1 Konwencji w związku z wykonywaniem funkcji orzeczniczych przez asesorów sądowych.

W jednej sprawie – „Serghides”, wyrok z dnia 2 listopada 2010 r. – Trybunał nie stwierdził naruszenia art. 8 § 1 Konwencji w kontekście przewlekłości postępowania w trybie Konwencji haskiej dotyczącej cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę.

Grudzień 2010

W grudniu 2010 r. Trybunał wydał 11 wyroków w sprawach przeciwko Polsce.

W sprawie „Piotr Nowak”, w wyroku z dnia 7 grudnia 2010 r., Trybunał podkreślił, że art. 5 § 3 Konwencji nie przewiduje wyjątków od wymogu, zgodnie z którym osoba zatrzymana czy pozbawiona wolności powinna być niezwłocznie postawiona przed sędzią lub innym urzędnikiem sądowym.

W wyroku wydanym w dniu 21 grudnia 2010 r. w sprawie „Witek” Trybunał stwierdził, że nie zostało w sposób wystarczający wykazane przez władze krajowe, że stan psychiczny skarżącej, w pewnym okresie czasu, wymagał umieszczenia jej w szpitalu psychiatrycznym w związku z wykonaniem środka zabezpieczającego.

Z kolei w wyroku z dnia 21 grudnia 2010 r., wydanym w sprawie „Gajewski”, Trybunał stwierdził naruszenie art. 6 § 1 Konwencji w kontekście naruszenia prawa do rozpoznania sprawy przez bezstronny sąd.

W pięciu innych sprawach Trybunał orzekł naruszenie art. 6 § 1 Konwencji z uwagi na nadmierną długość postępowania. W wyrokach wydanych w dniu 7 grudnia 2010 r. Trybunał zakwestionował czas prowadzenia postępowań w sprawach „Klik” oraz „Iwankiewicz”. Wyroki wydane w trzech innych sprawach: „Głowacka i Królicka” – z dnia 7 grudnia 2010 r., „Kosińska” – z dnia 14 grudnia 2010 r. oraz „Zjednoczone Browary Warszawskie Haberbusch i Schiele S.A.” – z dnia 14 grudnia 2010 r., dotyczyły z kolei nadmiernej długości postępowania administracyjnego. Trybunał stwierdził w nich naruszenie art. 6 § 1 Konwencji.

W sprawie „Nurzyński”, dotyczącej odmowy przyznania skarżącemu prawa do widzeń z rodziną podczas pobytu w areszcie, w wyroku z dnia 21 grudnia 2010 r. Trybunał orzekł naruszenie art. 8 § 1 Konwencji.

W wyroku wydanym w dniu 7 grudnia 2010 r. w sprawie „Jakóbski” Trybunał uznał, iż w istocie w sprawie tej doszło do naruszenia art. 9 § 1 Konwencji, z uwagi na niezapewnienie skarżącemu, praktykującemu buddyście przebywającemu w zakładzie karnym, diety wegetariańskiej.

Natomiast w sprawie „Tarnawczyk”, w wyroku z dnia 7 grudnia 2010 r., Trybunał orzekł naruszenie art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji w sprawie, w której skarżąca zarzuciła, że jej prawo do poszanowania mienia zostało naruszone, bowiem grunt, którego jest właścicielem, został przeznaczony do wywłaszczenia w bliżej nieokreślonej przyszłości, a jej wysiłki celem uzyskania odszkodowania za tego rodzaju ograniczenie okazały się nieskuteczne.

Styczeń 2011

W styczniu 2011 r. Trybunał wydał 11 wyroków w sprawach przeciwko Polsce.

Sześć orzeczeń Trybunału odnosiło się do zarzucanego naruszenia art. 5 § 3 Konwencji. W wyroku „Rogala” z 18 stycznia 2011 r. Trybunał nie dopatrzył się naruszenia Konwencji, bowiem postępowanie było prowadzone z należytą starannością, a władze krajowe przeprowadzały regularne kontrole celowości stosowania środka zapobiegawczego (zarzut naruszenia art. 3 Konwencji został uznany za oczywiście bezzasadny). Z kolei w wydanym w tym samym dniu wyroku w sprawie „Grochulski” Trybunał stwierdził, iż pomimo tego, że sprawa dotyczyła członka zorganizowanej grupy przestępczej, rząd nie przedstawił wystarczających argumentów uzasadniających przedłużanie stosowania tego środka. Naruszenie art. 5 § 3 Konwencji, z uwagi na nadmierną długość tymczasowego aresztowania, Trybunał stwierdził także w wyrokach z 25 stycznia 2011 r. wydanych w sprawach: „Zdziarski”, „Jęczmieniowski” oraz „Henryk Sikorski”. W tym samym dniu Trybunał ogłosił również wyrok w sprawie „Kupczak”, w którym stwierdził naruszenie art. 3 Konwencji z uwagi na to, że władze krajowe nie zapewniły skarżącemu odpowiedniej opieki medycznej w trakcie trwającego przeszło 2,5 roku tymczasowego aresztowania.

W zakresie naruszenia art. 6 § 1 Konwencji Trybunał wypowiedział się dwukrotnie. W sprawie „Jędrzejczak”, w wyroku z dnia 11 stycznia 2011 r., stwierdził, że sześciodniowy termin od dnia doręczenia skarżącemu opinii o braku podstaw do sporządzenia skargi kasacyjnej do upływu terminu do jej wniesienia nie dawał mu realnych szans wniesienia i bronienia swojej sprawy. Natomiast w kontekście nadmiernej długości postępowania artykuł ten został zastosowany przez Trybunał w sprawie „Gut”, w wyroku z 18 stycznia 2011 r.

W dwóch sprawach – „Gawlik” oraz „Mazurek” – w dniu 11 stycznia 2011 r. Trybunał stwierdził nadmierną długość postępowania administracyjnego. Natomiast w wyroku wydanym w dniu 25 stycznia 2011 r. w sprawie „Płaza” Trybunał nie stwierdził naruszenia art. 8 Konwencji w zakresie niewypełnienia przez władze krajowe pozytywnych zobowiązań odnośnie skutecznego zapewnienia poszanowania życia rodzinnego skarżącego.

Luty i marzec 2011

W lutym 2011 r. Trybunał wydał osiem wyroków w sprawach przeciwko Polsce.

Naruszenia art. 3 Konwencji Trybunał nie dopatrzył się w wyroku z 1 lutego 2011 r. wydanym w sprawie „Sambor”.

Przewlekłe stosowanie tymczasowego aresztowania, skutkujące naruszeniem art. 5 § 3 Konwencji, Trybunał stwierdził w wyrokach w sprawach: „Chumakov” i „Knyter” – wyroki z 1 lutego 2011 r., „Finster” i „Trojanowski” – wyroki z 8 lutego 2011 r., jak również w sprawie „Raducki” – wyrok z 22 lutego 2011 r.

Z kolei za uzasadnione i zgodne ze standardem konwencyjnym Trybunał uznał przedłużanie tymczasowego aresztowania w sprawach: „Lesiak” (wyrok z 1 lutego 2011 r.) oraz „Ściebura” (wyrok z 15 lutego 2011 r.).

W marcu 2011 r. Trybunał ograniczył się do stwierdzenia naruszenia Konwencji w dwóch sprawach. Trybunał nie doszukał się naruszenia art. 6 § 1 i 3 Konwencji w wyroku z 1 marca 2011 r. wydanym w sprawie „Welke i Białek”. Natomiast pogwałcenie art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji w sprawie „Potomska i Połomski” (sprawa o charakterze administracyjnym) Trybunał stwierdził w wyroku z 29 marca 2011 r.

Instytucja asesora w ocenie Trybunału

W okresie omawianym w niniejszym artykule Trybunał ogłosił wyrok w sprawie „Henryk Urban i Ryszard Urban przeciwko Polsce”, w którym zaprezentował analizę kwestii zgodności ze standardem konwencyjnym zawartym w art. 6 § 1 Konwencji (w kontekście zasady niezawisłości sędziowskiej) instytucji asesorów sądowych.

Obaj skarżący w tej sprawie, w ramach toczącego się postępowania sądowego w sprawie o wykroczenia, zakwestionowali rozstrzygnięcie merytoryczne wydane przez jednoosobowy sąd, w którego składzie zasiadał asesor sądowy. Wyrok sądu rejonowego został utrzymany w mocy przez sąd II instancji. Po wyczerpaniu dostępnych środków krajowych obaj skarżący wnieśli skargę do Trybunału w Strasburgu (skarga nr 23614/08).

Trybunał w wyroku z dnia 30 listopada 2010 r. stwierdził fakt naruszenia art. 6 § 1 Konwencji uznając, że asesor sądowy pozbawiony jest przymiotu bycia niezawisłym – z powodu możliwości odwołania go przez Ministra Sprawiedliwości w każdym czasie, przy braku gwarancji chroniących przed arbitralnym korzystaniem z tego uprawnienia. Już sam ten element, zdaniem Trybunału, był wystarczający do podważenia niezawisłości asesora.

W ocenie Trybunału nawet późniejsza kontrola instancyjna rozstrzygnięcia wydanego przez asesora przez skład zawodowy nie mogła konwalidować stwierdzonego uchybienia: sąd II instancji nie mógł uchylić wyroku wydanego przez sąd, w składzie którego zasiadał asesor, bowiem zgodnie z ustawą Prawo o ustroju sądów powszechnych przysługiwało mu uprawnienie do rozpoznawania spraw w pierwszej instancji. Trybunał zwrócił uwagę, że apelacje, w których formułowano zarzut niekonstytucyjnego statusu asesora, nie mogły okazać się skuteczne – z uwagi na odroczenie utraty mocy określonych przepisów Prawa o ustroju sądów powszechnych o 18 miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 października 2007 r. (sygn. akt SK 7/06).

Odnośnie konsekwencji powyższych konkluzji dla krajowego porządku prawnego Trybunał zauważył, że prawo krajowe przewiduje możliwość wznowienia postępowania karnego, gdy tego rodzaju potrzeba wynika z jego wyroku. Jakkolwiek, w świetle przyczyn, które legły u podstaw stwierdzonego naruszenia w tej konkretnej sprawie, uwzględniając zasadę pewności prawnej (wyrażoną tak w wyroku Trybunału Konstytucyjnego, jak i w jego orzecznictwie), Trybunał stwierdził, że brak jest podstaw do domagania się wznowienia postępowania w sprawie przeciwko skarżącym.

Trybunał nie wykluczył możliwości zmiany tego rodzaju stanowiska w sprawie, której okoliczności mogą w sposób uprawniony stanowić podstawę do twierdzenia, że Minister Sprawiedliwości miał lub mógł mieć jakiś interes w postępowaniu.

Trybunał zwrócił uwagę, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego zidentyfikował strukturalną nieprawidłowość i doprowadził do podjęcia działań legislacyjnych. Tego rodzaju zmiany ustawowe zostały przyjęte przez polski parlament już w roku 2009. W tym szczególnym kontekście, zdaniem Trybunału, stwierdzenie naruszenia nie rodzi po stronie Państwa obowiązku wznowienia tych wszystkich postępowań, w których uczestniczyli asesorzy na poziomie pierwszej instancji. Wskazując na zmiany legislacyjne wprowadzone w Polsce, likwidujące instytucję asesora w terminie wyznaczonym przez Trybunał Konstytucyjny, Trybunał podkreślił, że władze krajowe przedsięwzięły już wszystkie konieczne działania celem wyeliminowania problemu, który został stwierdzony w tej sprawie.

Trybunał nie przyznał skarżącym zadośćuczynienia pieniężnego uznając, iż samo stwierdzenie naruszenia Konwencji będzie w tej sprawie stanowiło wystarczające zadośćuczynienie szkód niemajątkowych.

Konsekwencje tego wyroku w praktyce nie są doniosłe. Trybunał traktuje problem niezgodności z Konwencją instytucji asesora za problem o charakterze historycznym, co do którego władze krajowe podjęły już wszystkie stosowne działania.

Autor jest sędzią, pełni obowiązki dyrektora Departamentu Praw Człowieka Ministerstwa Sprawiedliwości