Europejskie wyzwania, polskie oczekiwania

Ułatwienie wykonywania orzeczeń sądów we wszystkich państwach członkowskich, przyspieszenie transgranicznych spraw spadkowych, europejskie prawo umów – oto priorytety polskiej prezydencji w zakresie prawa cywilnego.

1 lipca Polska objęła przewodnictwo w Radzie Unii Europejskiej. Przyjęty podczas prezydencji szwedzkiej Program Sztokholmski, określający priorytety polityczne, instrumenty oraz obszary rozwoju współpracy w zakresie wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych, wyznaczył bogaty katalog przedsięwzięć do realizacji. Polskę czeka długa lista nie tylko już rozpoczętych, ale i spodziewanych wkrótce inicjatyw prawodawczych Komisji Europejskiej. W toku politycznych konsultacji poprzedzających przewodnictwo, Ministerstwo Sprawiedliwości preferowało inicjatywy ukierunkowane na rozwiązywanie rzeczywistych problemów obywateli.

Prawo coraz bardziej wspólne

Prawo europejskie w dużym stopniu oddziałuje już na krajowe systemy prawa cywilnego. W miarę kompletne jest instrumentarium prawa prywatnego międzynarodowego.

Podstawa obrotu cywilnoprawnego w Unii Europejskiej to Rozporządzenie „Bruksela I” (dotyczące jurysdykcji, uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach cywilnych i handlowych). Normy kolizyjne państw członkowskich zostały ujednolicone przez Rozporządzenie „Rzym I” i „Rzym II”. 18 czerwca br. weszło w życie Rozporządzenie Rady w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń oraz współpracy w zakresie zobowiązań alimentacyjnych (nr 4/2009). Unia Europejska wprowadziła też szczególne procedury europejskie w postaci nakazu zapłaty czy postępowania dla roszczeń o małej wartości. Wykorzystywany jest europejski tytuł egzekucyjny. Zasada bezpośredniej współpracy organów wymiaru sprawiedliwości stała się regułą, a ułatwia ją Europejska Sieć Sądownicza ds. cywilnych i handlowych oraz możliwość wspierania pilotażowych form tej współpracy z funduszy europejskich.

Oczekiwania wobec polskiego przewodnictwa w Radzie UE są duże. Zapowiadają się intensywne prace nad dopełnieniem wzmiankowanego wyżej instrumentarium, które wymagać będą również znacznego zaangażowania Parlamentu Europejskiego – drugiego, obok Rady, ustawodawcy unijnego.

Rewolucja w spadkach

Ministerstwo Sprawiedliwości w okresie polskiego przewodnictwa zmierzać będzie do zakończenia prac w Radzie nad projektem rozporządzenia w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń i dokumentów urzędowych w sprawach spadkowych oraz Europejskiego Certyfi katu Spadkowego. Instrument ten przyspieszy i uprości załatwianie spraw spadkowych, w których występuje element zagraniczny.

Dziś, w przypadku pozostawienia przez polskiego spadkodawcę majątku w kilku różnych państwach członkowskich UE, spadkobiercy – w celu zrealizowania swoich praw do spadku – z reguły muszą przeprowadzić odrębne, kosztowne postępowanie w każdym z tych państw. Odbywa się ono w oparciu o różne systemy prawa spadkowego. Po przyjęciu rozporządzenia, dla osiągnięcia tego samego celu, wystarczy jedno postępowanie zakończone wydaniem orzeczenia sądowego czy innego dokumentu, który będzie bez zbytnich formalności uznawany we wszystkich pozostałych państwach członkowskich.

W toku czerwcowej Rady UE uzgodniono polityczne wytyczne w odniesieniu m.in. do łącznika dla jurysdykcji i prawa właściwego, zakresu stosowania przyszłego rozporządzenia, zakresu skuteczności dokumentów urzędowych itd. Wytyczne te wymagają obecnie wypełnienia treścią konkretnych przepisów. Prosta zasada „jeden spadek, jeden sąd, jedno prawo właściwe” nie jest łatwa do wdrożenia w 28 odmiennych porządkach prawnych (dodatkowo w Wielkiej Brytanii odrębne systemy dla Anglii i Walii oraz Szkocji). Postępowanie spadkowe w krajach członkowskich różni się bowiem pod każdym możliwym względem, zaczynając od określenia momentu nabycia spadku, poprzez zaangażowane w postępowanie spadkowe organy (sąd, notariusz, administrator spadku), po sposób działu spadku czy ujawnienie nabytych praw w stosownych rejestrach.

Bruksela I i jednolite reguły kontraktowe

Ministerstwo Sprawiedliwości będzie również dążyć do uzgodnienia najważniejszych elementów projektu rewizji rozporządzenia w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych („Bruksela I”). Zmiany, które mają być przesądzone za polskiej prezydencji, jeszcze bardziej ułatwią wykonywanie orzeczeń sądów polskich w innych państwach członkowskich. Orzeczenia te będą traktowane praktycznie tak samo jak orzeczenia własnych sądów tych państw. Znacząco przyspieszy to egzekucję orzeczeń i obniży związane z nią koszty – zarówno w przypadku zwykłych obywateli, jak i przedsiębiorców. Zasadniczymi problemami negocjacyjnymi pozostaje zniesienie procedury exequatur (uznawanie i stwierdzanie wykonalności) i skompensowane jej innym rodzajem gwarancji, np. na etapie postępowania wykonawczego, także ujednolicenie reguł dostępu do sądów państw członkowskich UE w sprawach, w których pozwanymi są osoby mające miejsce zamieszkania (siedzibę) poza terytorium UE oraz włączenie arbitrażu do zakresu rozporządzenia.

W drugim półroczu br. Komisja Europejska planuje przedstawienie inicjatywy dotyczącej europejskiego prawa umów. W UE od kilkunastu lat toczy się dyskusja dotycząca możliwości stworzenia ujednoliconych europejskich reguł kontraktowych. Obecnie pojawiła się szansa na wyjście poza wymianę teoretycznych poglądów.

W handlu ponadgranicznym występuje dziś rzeczywisty problem, który utrudnia życie obywateli. Otóż w ramach handlu internetowego część oferentów z większych państw członkowskich nie świadczy usług lub nie sprzedaje towarów do mniejszych krajów UE lub do krajów, których system prawa nie jest im dobrze znany, a ryzyko sporu prawnego z konsumentem trudne do oszacowania. Komisja Europejska w swojej Zielonej Księdze zaproponowała kilka wariantów rozwiązania tego problemu. Utworzona przez KE grupa ekspertów opracowała studium wykonalności zbioru postanowień określających obowiązki i uprawnienia stron umów, który strony mogłyby wybrać zamiast krajowych przepisów regulujących zobowiązania umowne (studium obejmuje sam zbiór przepisów).

W pierwszym półroczu tego roku Minister Sprawiedliwości RP prowadził w tym zakresie intensywne konsultacje polityczne z krajami członkowskimi, Komisją Europejską oraz członkami Parlamentu Europejskiego. Większość krajów popiera dalsze prace w kierunku przyjęcia wytycznych dla prawodawcy europejskiego (tzw. toolbox) i ewentualnie krajowego (przy wdrażaniu dorobku wspólnotowego do prawa krajowego). Coraz więcej państw dostrzega potencjalne korzyści dla konsumentów oraz małych i średnich przedsiębiorstw związane z wprowadzeniem instrumentu opcjonalnego dotyczącego europejskiego prawa umów, który strony mogłyby wybrać do regulowania ich stosunku prawnego w miejsce prawa krajowego. Taki instrument nie ingerowałby w krajowe systemy prawa cywilnego, a jednocześnie nie ograniczałby swobody kontraktowania.

Negocjacje już od startu

Niezwykle istotnym elementem prowadzonych konsultacji politycznych nad przyszłością europejskiego prawa umów była debata, którą Ministerstwo Sprawiedliwości przeprowadziło w dniach 18-19 lipca br. w Sopocie, a więc już na samym wstępie polskiej prezydencji. Efektem wspomnianego spotkania nieformalnej Rady Ministrów ds. Sprawiedliwości i Spraw Wewnętrznych UE są intensywne prace nad inicjatywą prawodawczą, którą KE zapowiedziała na październik br.

Proces negocjacyjny uzupełniony będzie o dużą konferencję międzynarodową, która w listopadzie br. odbędzie się w Warszawie. Wspomniane działania pozwolą na podjęcie przemyślanych decyzji w zakresie wspólnego instrumentu prawa umów. Wykorzystane zostaną doświadczenia z negocjacji nad dyrektywą o prawach konsumenta. Potwierdziły one z jednej strony trudności związane z próbami zupełnej harmonizacji prawa kontraktowego, a z drugiej – oczekiwania związane z ułatwieniem konsumentom i przedsiębiorcom zawierania umów ponadgranicznych, bez konieczności stawienia czoła fragmentacji prawa kontraktowego w skali Unii Europejskiej. Za bardziej zdecydowanym zmierzeniem się z tym problemem przemawia także skokowy rozwój handlu elektronicznego, do którego przestają pasować klasyczne narzędzia cywilnoprawne.

Podczas polskiego przewodnictwa rozpoczną się także prace nad Rozporządzeniem o zabezpieczeniu na rachunku bankowym. Byłby to pierwszy instrument prawa europejskiego dotyczący postępowania wykonawczego. W sytuacji wychodzenia europejskiej gospodarki z kryzysu trudno przecenić znaczenie, jakie będzie miało dla jednolitego rynku narzędzie ułatwiające dochodzenie wierzytelności i zapobiegające wyprowadzeniu majątku przez dłużników.

Rozwiązania „internetowe”

Wspólnie z kilkoma krajami członkowskimi, przy wsparciu KE, Polska podjęła prace nad udostępnianiem w Internecie, we wszystkich językach Unii, informacji o prowadzonych postępowaniach upadłościowych. Zintegrowanie tej aplikacji z portalem e-justice planowane jest na początek 2012 r. Warto wspomnieć, iż portal zawiera szereg użytecznych dla obywateli informacji. Jego częścią staną się także zasoby Europejskiej Sieci Sądowniczej do spraw cywilnych oraz handlowych, która ułatwia bezpośrednie współdziałanie organów wymiaru sprawiedliwości.

Dla pełnego obrazu najważniejszych projektów, które prowadzone będą w obszarze szeroko rozumianego prawa cywilnego, należy wspomnieć o projekcie dyrektywy o połączeniu rejestrów przedsiębiorstw. Istnieje możliwość, że prace nad tym instrumentem zostaną zakończone w okresie polskiego przewodnictwa. Dyrektywa zapewni szybki i tani dostęp do miarodajnych informacji o przedsiębiorcach z innych państw członkowskich, zgromadzonych w odpowiednich rejestrach. Jednocześnie pozwoli na szybką aktualizację informacji między rejestrem spółki a rejestrem jej zagranicznego oddziału. Sytuacje, gdy oddział funkcjonował po likwidacji macierzystej spółki, nie były sporadyczne. Proponowane zmiany powinny więc istotnie zwiększyć przejrzystość oraz bezpieczeństwo obrotu gospodarczego.

Problematyka prawa cywilnego ma także wymiar zewnętrzny. Splatają się w nim kompetencje państw członkowskich i Unii. Państwa członkowskie mogą być związane umowami międzynarodowymi zawartymi wyłącznie przez UE (np. konwencją haską o międzynarodowym dochodzeniu alimentów na rzecz dzieci i innych członków rodziny, zawartą 23 listopada 2007 r.) lub są, obok Unii Europejskiej, stronami innych konwencji wielostronnych. W drugiej połowie roku w obszarze zainteresowania UE znaleźć się może m.in. projekt konwencji UNCITRAL o rozstrzyganiu sporów on-line. Ministerstwo Sprawiedliwości zabiega o poprawę praktyki obrotu prawnego tak w relacjach dwustronnych, jak i w toku unijnych kontaktów z takimi partnerami jak Rosja czy Stany Zjednoczone Ameryki.

Wszystkie opisane wyżej inicjatywy zmierzają do lepszej ochrony praw obywateli. Jak widać z przedstawionych przykładów, podstawową intencją polskiej prezydencji będzie pokazanie, że Unia Europejska przynosi obywatelom wymierne korzyści w życiu codziennym.

,

Pierwszy z autorów jest Radcą – Ministrem w Stałym Przedstawicielstwie Rzeczpospolitej Polskiej przy Unii Europejskiej w Brukseli, drugi – zastępcą dyrektora Departamentu Współpracy Międzynarodowej i Prawa Europejskiego Ministerstwa Sprawiedliwości