Ławnik po nowelizacji

Nowa procedura zgłaszania kandydatów oraz bardziej precyzyjne regulacje dotyczące pozycji prawnej przedstawicieli instytucji – oto najważniejsze regulacje kompleksowej nowelizacji u.s.p. dotyczącej ławników. Nowe przepisy m.in. przywracają obowiązek sprawdzania kandydatów na funkcję ławnika przez policję, a także doprecyzowują czynności, za które ławnik otrzymuje rekompensatę.

Ustawa z dnia 15 kwietnia 2011 r. o zmianie ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych weszła w życie 14 czerwca 2011 r. Zawiera ona kompleksową nowelizację Rozdziału 7 „Ławnicy” Działu IV u.s.p.

Celem noweli jest wprowadzenie nowych regulacji związanych ze zgłaszaniem kandydatów na ławników oraz doprecyzowanie unormowań dotyczących ich pozycji prawnej. Dotychczasowe zapisy budziły wątpliwości. Zmiany są wynikiem funkcjonowania w praktyce dotychczasowych regulacji prawnych oraz odzwierciedlają postulaty sędziów, w tym prezesów sądów, rad ławniczych oraz samych ławników.

Procedura zgłaszania kandydatów na ławników przez uprawnione podmioty została co prawda zmieniona, jednak sam wybór ławników będzie przebiegał według dotychczasowych zasad – zarówno dla kandydatów zgłoszonych przed, jak i po wejściu w życie noweli. Nie zmieniono bowiem zasad wyboru ławników przez rady gmin, poza jednym wyjątkiem dotyczącym zawartego w znowelizowanym art. 158 § 3 u.s.p. nakazu adresowanego do radnych gminy. Chodzi o to, by do orzekania w sprawach z zakresu prawa pracy na ławników wybierano osoby wykazujące się szczególną znajomością spraw pracowniczych.

Jakie zatem zmiany dotyczące wymogów dla kandydatów na ławników wprowadzono? Do dotychczasowego warunku zatrudnienia lub zamieszkiwania w miejscu kandydowania dodano możliwość zgłaszania kandydatów prowadzących w miejscu kandydowania działalność gospodarczą. Warunek jest taki, aby prowadzili ją co najmniej od roku. Poszerzono także katalog osób, które podlegają wyłączeniu jako kandydaci na ławników, o radnych powiatu i województwa. Dotychczas zakaz kandydowania w odniesieniu do radnych dotyczył jedynie radnych gminy, której rada dokonywała wyboru ławników.

Precyzyjniej w zgłaszaniu

Nowela doprecyzowuje krąg podmiotów uprawnionych do zgłaszania kandydatów na ławników. Zgodnie z przyjętą formułą, uprawnienie to przysługuje prezesom sądów, również stowarzyszeniom oraz innym, zarejestrowanym na podstawie przepisów prawa, organizacjom społecznym i zawodowym, z wyłączeniem partii politycznych. Uprawnienie to posiada także grupa co najmniej 50 obywateli mających czynne prawo wyborcze i zamieszkujących stale na terenie gminy dokonującej wyboru. Zwiększenie liczby obywateli uprawnionych do zgłoszenia kandydata, z 25 do 50, ma na celu podniesienie rangi ławnika sądu powszechnego oraz zwiększenie reprezentatywności sprawowania tej funkcji.

Lista podmiotów uprawnionych do zgłaszania kandydatów na ławników jest zatem szeroka. Takie określenie kręgu tych podmiotów ma na celu zapewnienie realizacji, wynikającej z art. 182 Konstytucji RP, zasady udziału obywateli w wymiarze sprawiedliwości.

Nowela wyeliminowała z u.s.p. szczególny tryb zgłaszania kandydatów na ławników do orzekania w sprawach z zakresu prawa pracy. Dotychczas uprawnienie to przysługiwało wyłącznie związkom zawodowym oraz organizacjom pracodawców. Obecnie uprawnionymi do zgłaszania kandydatów do sądów pracy są wszystkie podmioty uprawnione do zgłaszania kandydatów na ławników. Za słusznością tej koncepcji przemawiają m.in. wyniki wyborów ławników do wydziałów pracy z 2007 r. Przeprowadzone wybory na kadencję 2008-2011 nie zaspokoiły zapotrzebowania sądów w tym zakresie. Wybrano 4730 ławników, co stanowiło 59,33 proc. rzeczywistych potrzeb sądów.

Należy zwrócić uwagę, że zainteresowanie podmiotów takich jak np. organizacje pracodawców zgłaszaniem kandydatów na ławników jest bardzo niewielkie. Ławnicy zgłaszani przez te organizacje stanowią niecałe 2 proc. Prezesi sądów wielokrotnie postulowali więc umożliwienie im zgłaszania do sądów pracy kandydatów na ławników spośród osób, z którymi w czasie poprzedniej kadencji współpraca przebiegała bez zakłóceń.

Większe wymagania odnośnie dokumentów

Nowela doprecyzowuje wymogi formalne dotyczące dokumentów dołączanych do zgłoszenia kandydata na ławnika. Będzie ono, tak jak dotychczas, dokonywane na karcie zgłoszenia. Doprecyzowane zostały m.in. wymogi dotyczące zakresu oświadczeń składanych przez kandydata, a także podmiotu uprawnionego do wystawienia zaświadczenia lekarskiego.

I tak doprecyzowano wymóg obligujący kandydata do złożenia oświadczenia, że nie jest prowadzone przeciwko niemu postępowanie o przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego lub przestępstwo skarbowe, co wypełnia dotychczasową lukę w tym zakresie. W związku z przedstawionymi przez prezesów sądów uwagami, dodano także nowy wymóg złożenia przez kandydata oświadczenia, że nie jest on lub nie był pozbawiony władzy rodzicielskiej, a także, że władza rodzicielska nie została mu ograniczona ani zawieszona. Ławnicy biorą również udział w sprawach z zakresu prawa rodzinnego i opiekuńczego, gdzie nieskazitelność charakteru ławnika powinna przejawiać się brakiem jakichkolwiek ograniczeń władzy rodzicielskiej.

Określono w sposób precyzyjny, iż zaświadczenie lekarskie o stanie zdrowia stwierdzające brak przeciwwskazań do wykonywania funkcji ławnika wystawia lekarz podstawowej opieki zdrowotnej – w rozumieniu przepisów o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych. Tym samym wyeliminowano dotychczasowe rozbieżności w tym zakresie, polegające na składaniu przez kandydatów zaświadczeń lekarskich pochodzących od lekarzy różnych specjalności.

Wprowadzono także wymóg opatrzenia oświadczeń, zaświadczenia lekarskiego oraz dołączanej do zgłoszenia stosownej informacji z Krajowego Rejestru Karnego, datą nie wcześniejszą niż trzydzieści dni przed dniem zgłoszenia.

W odniesieniu do zgłoszeń dokonywanych przez stowarzyszenie czy też inną organizację społeczną lub zawodową, dodatkowo wprowadzono wymóg dołączenia aktualnego odpisu z Krajowego Rejestru Sądowego albo odpisu lub zaświadczenia potwierdzającego wpis do innego właściwego rejestru lub ewidencji dotyczącego tej organizacji, opatrzonego datą nie wcześniejszą niż trzy miesiące przed dniem zgłoszenia.

Powyższe zmiany pozwolą w niebudzący wątpliwości sposób określić czas, w jakim wymagane dokumenty powinny być wydane przez stosowny podmiot. Dzięki tym zapisom dane o kandydatach będą możliwie jak najbardziej aktualne.

Ławnik bez skazy

Przywrócono obowiązek sprawdzania kandydatów na ławników przez policję. Zgodnie ze zmienionymi przepisami, rady gmin zasięgają informacji o kandydatach na ławników od komendanta wojewódzkiego policji albo Komendanta Stołecznego, którzy sporządzają je na zasadach identycznych jak te dla zasięgania informacji o kandydacie do objęcia stanowiska sędziowskiego.

Powyższa zmiana jest uzasadniona choćby ze względu na treść art. 4 § 2, który przewiduje równe prawa ławników i sędziów zawodowych przy rozstrzyganiu spraw, a także art. 58 u.s.p. zapewniającego orzekanie przez osoby o zweryfikowanej nienagannej postawie etycznej. Zmiana ta zapewni realizację celu ustawy, którym jest zagwarantowanie, iż funkcję ławnika będą pełnić osoby nieskazitelne, o wysokich walorach etycznych i przestrzegające porządku prawnego.

Nowela doprecyzowuje także tryb rozpoznania wniosku prezesa sądu o odwołanie ławnika, wprowadza wymóg opiniowania takiego wniosku przez radę ławniczą i kolegium sądu okręgowego, a także przesyłania wniosku radzie gminy wraz z tymi opiniami. Dla rady i kolegium na zaopiniowanie wniosku zastrzeżono termin 21 dni od dnia jego doręczenia. Dotychczas przepisy nie określały trybu rozpoznania wniosku, a w szczególności brak było wymogu opiniowania go przez jakikolwiek organ.

Rozszerzono również katalog okoliczności niepowoływania ławnika do pełnienia obowiązków o sytuację, gdy wobec ławnika wszczęto postępowanie o odwołanie – do czasu podjęcia przez radę gminy uchwały w przedmiocie odwołania. Brak tego rodzaju regulacji powodował trudności w praktycznym stosowaniu instytucji niepowoływania ławnika do pełnienia obowiązków i był przyczyną wielu skarg płynących ze strony samych ławników. Dotychczas, w przypadku złożenia wniosku o odwołanie ławnika, nie było środka prawnego umożliwiającego odsunięcie go od spraw, w których orzekał. W szczególnych sytuacjach mogło to potencjalnie prowadzić do wywierania nacisku na orzekającego ławnika, naruszenia zasady niezawisłości.

Powyższe zmiany zapewniają oparcie procedury odwołania ławnika na jasnych i ściśle określonych zasadach. Dają także ławnikowi możliwość udziału i przedstawienia własnego stanowiska na posiedzeniu komisji i podczas sesji rady gminy, na których taki wniosek będzie opiniowany i rozpoznawany, zgodnie z zasadą audiatur et altera pars. Stwarzają one gwarancję dokonania obiektywnej oceny sytuacji wymagającej odwołania ławnika lub odsunięcia go od prowadzenia sprawy, przyczynią się też do uniemożliwiania składania bezzasadnych wniosków o odwołanie. Zmiany te są również rezultatem opinii przedstawionych przez Sąd Najwyższy i poszczególne sądy, a także postulatów Rzecznika Praw Obywatelskich.

Nowela szczegółowo określiła również, budzące dotychczas praktyczne wątpliwości, pojęcie „czas wykonywania czynności w sądzie”, za które ławnik otrzymuje rekompensatę pieniężną. Wspomniane czynności to, zgodnie z nowelą, udział w rozprawie lub posiedzeniu, uczestnictwo w naradzie składu orzekającego nad wyrokiem, sporządzenie uzasadnienia oraz uczestnictwo w posiedzeniu rady ławniczej. Zmiana ta wychodzi naprzeciw postulatom prezesów sądów oraz samych ławników.

Przedwyborcze zmiany

Opisane zmiany dotyczące instytucji ławnika mają faktyczne zastosowanie podczas wyborów ławników sądów na kadencję 2012-2015, które odbywają się w tym roku.

14 czerwca 2011 r. (to jest zgodnie z zasadami tworzenia prawa w najwcześniejszym możliwym terminie), wraz z wejściem w życie noweli, weszło w życie rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości w sprawie sposobu postępowania z dokumentami złożonymi radom gmin przy zgłaszaniu kandydatów na ławników oraz wzoru karty zgłoszenia. Rozporządzenie to wydane zostało na podstawie upoważnienia zawartego w znowelizowanym art. 162 § 11 u.s.p. Znowelizowane przepisy ustanawiają nowe regulacje dotyczące zgłaszania kandydatów na ławników, dlatego konieczne było pilne dopełnienie ich aktem wykonawczym. Podmioty uprawnione, stosownie do art. 162 § 1 u.s.p., zgłaszają kandydatów na ławników radom gmin w terminie do dnia 30 czerwca ostatniego roku kadencji. Zgodnie z art. 163 § 1 u.s.p. wybory te odbywają się najpóźniej w październiku roku kalendarzowego, w którym upływa kadencja obecnych ławników.

Dotychczasowe zasady zgłaszania kandydatów na ławników obowiązywały do 13 czerwca 2011 r., tj. do dnia poprzedzającego datę wejścia w życie noweli. Począwszy od 14 czerwca 2011 r. zgłaszanie kandydatów na ławników odbywa się zgodnie z zasadami określonymi w ustawie nowelizującej. Zgłoszenia kandydatów na ławników składane radom gmin przed datą wejścia w życie noweli, spełniające dotychczasowe wymagania, są zatem ważne i dają podstawy do ich rozpatrywania przez rady gmin w trakcie wyborów ławników. Nowela nie zawiera bowiem przepisów przejściowych. Dotychczasowe przepisy u.s.p., jak i przepisy u.s.p. po nowelizacji, nie przewidują również początkowego terminu zgłaszania kandydatur, określają jedynie ich termin końcowy.

Brak przepisów przejściowych nie powinien stanowić przeszkody w realizacji działań podejmowanych przez uprawnione podmioty i obywateli, zgodnie z przepisami obowiązującymi w dacie ich realizacji.

Autor jest prokuratorem, głównym specjalistą w Departamencie Legislacyjno-Prawnym Ministerstwa Sprawiedliwości