Zielone światło dla mediacji

Dla obywateli – informatory, plakaty oraz spoty telewizyjne. Dla sędziów, prokuratorów, kuratorów i mediatorów – szkolenia i konferencje. Wszystko po to, by upowszechnić alternatywne sposoby rozwiązywania sporów.

Mimo, że mediacja w polskim prawie ma już swoją historię – w 1998 r. wprowadzono ją do procedury karnej, w 2001 r. do procedury w sprawach nieletnich, w 2004 r. do postępowania przed sądami administracyjnymi, a w 2005 r. do procedury cywilnej – to nie jest popularna.

Tej formy rozwiązywania konfl iktów, stanowiącej uzupełnienie klasycznych postępowań sądowych, często zaś ich alternatywę, nie zna spora część społeczeństwa. Samo słowo mediacja jest rozumiane zaledwie przez co piątego respondenta (badanie opinii publicznej przeprowadzone na zlecenie Ministerstwa Sprawiedliwości na przełomie 2008 i 2009 r. na reprezentatywnej próbie 1542 osób).

Popularyzacji alternatywnych sposobów rozwiązywania sporów (ADR – od angielskiego Alternative Dispute Resolution), w tym przede wszystkim mediacji, ma służyć zakrojona na szeroką skalę kampania społeczna o charakterze informacyjnoedukacyjnym. Inicjatywa realizowana jest przez Ministerstwo Sprawiedliwości w ramach projektu „Ułatwienie dostępu do wymiaru sprawiedliwości”, dofi nansowanego ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego. Kampania ruszyła w październiku 2010 r., zaś jej ukoronowaniem jest akcja medialna, która rozpoczęła się w marcu bieżącego roku.

Głośno o mediacji

Rodzaj działań służących popularyzacji wiedzy o ADR uzależniono od adresatów, do których ma docierać „społeczna promocja mediacji”.

W stosunku do możliwie najszerszego kręgu odbiorców, a więc ogółu społeczeństwa, przewidziano działania upowszechniające podstawową wiedzę o mediacji. Zasadniczym ich celem jest przekonanie opinii publicznej, że spór sądowy to nie jedyne możliwe remedium na konfl ikt, zaś myślenie o konfl ikcie w ramach schematu odpłaty za szkodę czy wyrządzoną krzywdę można zastąpić dialogiem i poszukiwaniem kompromisu. Kampania edukacyjno- informacyjna przekonuje, że nie każdy spór musi być rozpoznawany przez sąd, a także o tym, że przed ewentualnym wystąpieniem na drogę sądową warto spróbować metod wykorzystujących inicjatywę samych zainteresowanych. Obywatele dowiadują się również o tym, kim jest mediator, jak do niego trafi ć oraz gdzie zgłosić się, by znaleźć rozwiązanie sporu w drodze ADR.

Wiedza o zaletach mediacji oraz jej zastosowaniu w poszczególnych kategoriach spraw sądowych przekazywana jest pod hasłem „Masz prawo do mediacji”. Jak dotychczas Ministerstwo Sprawiedliwości wydało sześć rodzajów tematycznych ulotek informacyjnych, które trafi ły do odbiorców za pośrednictwem sądów, prokuratur, jednostek policji oraz organizacji pozarządowych zaangażowanych w propagowanie ADR.

Ulotki ukazały się w łącznym nakładzie 375 tys. sztuk i uwzględniają specyfi kę mediacji karnej, cywilnej, w sprawach nieletnich, rodzinnej, gospodarczej oraz w sprawach z elementem transgranicznym. Ich zwięzłe teksty wyjaśniają, czym jest mediacja i jakie korzyści może przynieść stronom poszczególnych rodzajów postępowań prawnych. Na 2011 r. zaplanowano wydanie trzech nowych ulotek zachęcających do mediacji w sprawach karnych, rodzinnych i cywilnych, a także wznowienie pięciu, które ukazały się wcześniej.

Informator i plakaty

Realizując działania promujące mediację Ministerstwo Sprawiedliwości wydało również informator książkowy o ADR zatytułowany „Czy tylko sąd rozstrzygnie w sporze? Mediacja i sądownictwo polubowne”. Publikacja zawiera osobną część zatytułowaną „Zostałem pokrzywdzony przestępstwem i co dalej?”. Informator stanowi źródło syntetycznie przedstawionej wiedzy o konstrukcji postępowań mediacyjnych we wszystkich sprawach, w których ta metoda rozwiązywania sporów ma zastosowanie. Publikacja w nakładzie 500 tys. egzemplarzy trafi ła do odbiorców za pośrednictwem sądów, prokuratur, policji, uczelni, organizacji pozarządowych oraz ośrodków pomocy ofi arom przestępstw.

Od października 2010 r. idea mediacji promowana jest również za pomocą plakatów, które przekonują do korzystania z tego środka, na przykładzie spraw gospodarczych i rodzinnych. Plakaty ukazały się w nakładzie 3 tys. sztuk.

Realizowaną ze środków europejskich promocję ADR wsparły inicjatywy towarzyszące obchodom Międzynarodowego Dnia Mediacji, który przypadł 21 października 2010 r. – W kilkudziesięciu miastach zorganizowaliśmy punkty konsultacyjne, odbywały się też warsztaty i wykłady, które cieszyły się dużą popularnością wśród obywateli. W działaniach z okazji Dnia Mediacji wsparło nas wiele środowisk, w tym, co bardzo cieszy, sędziowie – mówi sędzia Agnieszka Rękas z Departamentu Praw Człowieka Ministerstwa Sprawiedliwości, odpowiedzialna za realizację projektu upowszechniania mediacji.

ADR w telewizji

Z założenia najszerszy zasięg ma poświęcona mediacji akcja medialna. Jej pierwsza część była realizowana od 1 marca do 14 kwietnia 2011 r. W jej ramach ukazały się spoty telewizyjne (dwa spoty 30 sekundowe) oraz radiowe. Od października spoty o mediacji ponownie będziemy mogli oglądać w TVP, TVN i Polsacie i usłyszymy w pierwszym programie Polskiego Radia. Komunikaty promujące mediację pojawią się również w Internecie, na billboardach oraz w warszawskim metrze (citylighty).

Kampania promocyjna w mass mediach będzie najdroższym elementem programu upowszechniającego alternatywne metody rozwiązywania sporów i pochłonie ponad jedną trzecią jego budżetu wynoszącego 14,6 mln zł. – W spotach znajdzie się przesłanie naszej akcji „Masz prawo do mediacji”. Będziemy w niej przekonywać do zalet mediacji oraz tłumaczyć, że oprócz sądu są inne metody rozwiązywania konfliktów. Ważne, by obywatel wiedział, że ma wybór, że może mieć realny wpływ na sposób rozwiązania jego problemu – mówi dr

, zastępca dyrektora Departamentu Praw Człowieka MS.

Każdy może stać się stroną konfliktu czy stroną postępowania sądowego, dlatego twórcy programu stawiają sobie za cel dotarcie do możliwie najszerszego kręgu odbiorców.

W założeniach akcji promocyjnej mieści się również przekonanie, że również osoby, które same wprawdzie nie znalazły się w sytuacji sporu, dysponując rzetelnymi informacjami o mediacji, będą mogły poinformować o niej znajomych czy bliskich, którzy stanęli przed koniecznością rozwiązania konfliktu o naturze karnej lub cywilnej.

Gdy już doszło do sporu

Drugim kluczowym adresatem działań informacyjno-promocyjnych podejmowanych w ramach projektu mediacyjnego są osoby już uwikłane w konflikt – zarówno na etapie postępowań prokuratorskich, jak i sądowych.

Ulotki, informator oraz spoty reklamowe na temat ADR i mediacji mają uzmysłowić tej grupie odbiorców, że możliwe jest wypracowanie porozumienia przez samych zainteresowanych, bez angażowania w ich spór państwa i jego organów. W przygotowanych materiałach informacyjno- promocyjnych akcentuje się, że mediacja jest instytucją, która nie stawia jej uczestników w pozycji zwycięzców lub pokonanych, lecz umożliwia stronom postępowania przyjęcie postawy jego gospodarzy, partnerów w dyskusji. Takie ujęcie dotyczy również mediacji w sprawach karnych, w zakresie materialnych i moralnych następstw przestępstwa oraz sposobów naprawienia szkody.

Z materiałów przygotowanych w ramach projektu mediacyjnego osoby pokrzywdzone przestępstwem dowiadują się, że dzięki konsensualnym metodom rozwiązywaniu konfliktów nie są one ograniczone do procesowych ról „osobowych źródeł dowodowych”, zaś dzięki pomocy mediatorów mają możliwość odreagowania emocji, wyrażenia swoich problemów i uczuć związanych z przestępstwem. Tam, gdzie to jest celowe i usprawiedliwione interesem pokrzywdzonego, może on również poznać motywację sprawcy i usłyszeć słowo „przepraszam”. Podstawową zaletą karnego modelu mediacyjnego jest też brak ryzyka tzw. wtórnej wiktymizacji ofiary przestępstwa, a także umożliwienie sprawcy zrozumienia skutków wyrządzonej krzywdy, wyrażenia skruchy czy pojednania z pokrzywdzonym.

Celem działań informacyjnych realizowanych w ramach projektu mediacyjnego jest też przekonanie osób już uwikłanych w spór, że mediacja to sposób na szybkie i tanie jego zakończenie. Sposób, w którym strony, z udziałem neutralnego mediatora, ustalają własne warunki sprawiedliwego zażegnania konfliktu. Tak wypracowane porozumienie – co podkreślają twórcy programu w przygotowanych materiałach – w większości wykonywane jest dobrowolnie, co pozwala zaoszczędzić czas i pieniądze, m.in. na postępowaniu egzekucyjnym.

Program pokazuje również mediację jako metodę postępowania ze sporem, której funkcja nie ogranicza się tylko do skutecznego jego rozwiązywania. Jej wartość należy bowiem wiązać już z samym dialogiem, próbą zrozumienia motywacji przeciwnika oraz wyciszeniem emocji, pozwalającym przyjrzeć się racjom drugiej strony i spojrzeć na konflikt z pozycji bezstronnego obserwatora.

Z mediacją do profesjonalistów Trzecia grupa odbiorców, do których kierowany jest projekt promocji mediacji, to sędziowie, prokuratorzy, referendarze, kuratorzy sądowi, funkcjonariusze policji, przedstawiciele wolnych zawodów prawniczych, a także sami mediatorzy. Przewidziano dla nich konferencje i szkolenia koncentrujące się na przedstawianiu mediacji jako środka trwałego rozwiązywania sporów, w szczególności w obszarze stosunków gospodarczych.

Realizacja projektu w środowisku osób zawodowo związanych z szeroko pojętym wymiarem sprawiedliwości ma na celu zachęcenie ich do sięgania po procedury mediacyjne w codziennej praktyce stosowania prawa. Autorzy kampanii promocyjnej kładą tu nacisk na zbliżenie tradycyjnego wymiaru sprawiedliwości do jego form alternatywnych, realizowanych przy udziale organizacji i instytucji pozarządowych zainteresowanych rozwojem ADR. Działania te zbieżne są z realizowaną w Stanach Zjednoczonych oraz krajach Europy Zachodniej koncepcją „sądu otwartego”, która zakłada, że alternatywne sposoby rozwiązywania sporów mogą wyprzedzać i uzupełniać klasyczny wymiar sprawiedliwości. W takim ujęciu proces sądowy znajduje zastosowanie dopiero wówczas, gdy skorzystanie z propozycji ADR nie jest możliwe, lub środki stosowane w ramach metod konsensualnych okazują się niewystarczające.

– Długofalowym celem tej części programu jest stworzenie wizerunku alternatywnych form wymiaru sprawiedliwości jako nowego elementu kultury prawnej, ważnego z punktu widzenia budowy społeczeństwa obywatelskiego – mówią osoby zaangażowane w realizację projektu.

Sukces jest możliwy

Czy ministerialna kampania informacyjna szybko przyniesie spektakularne efekty, mierzone znacznym wzrostem danych statystycznych obrazujących korzystanie z instytucji mediacji w Polsce? Wydaje się, że na taki rezultat będziemy musieli jeszcze poczekać. – Za największy sukces tego projektu uznałabym utrwalenie się w społeczeństwie przekonania, że spór sądowy to ostateczność – mówi sędzia Agnieszka Rękas z Departamentu Praw Człowieka MS.

Zmiany postaw społeczeństwa, które przy niskim zaufaniu do sądów widzi w ich orzeczeniach jedyne skuteczne i pewne rozstrzygnięcie sporu, z natury rzeczy zachodzą powoli. Jednak zwiększenie świadomości prawnej obywateli, ich wiedzy o prawach przysługujących pokrzywdzonym przestępstwem, stronom konfliktów rodzinnych, cywilnych i gospodarczych, jest celem pożądanym i możliwym do osiągnięcia.

Autor jest sędzią, głównym specjalistą w Departamencie Organizacyjnym Ministerstwa Sprawiedliwości