Na wokandzie ETPCz

Prezentujemy zestawienie orzeczeń Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawach przeciwko Polsce, obejmujące okres od kwietnia do maja 2011 r.

W kwietniu i maju 2011 r. Trybunał ogłosił czternaście wyroków w sprawach przeciwko Polsce. Ponad połowa z nich dotyczy naruszenia prawa do rzetelnego procesu (art. 6 Konwencji), pozostałe odnoszą się do skarg na naruszenie prawa do wolności i bezpieczeństwa osobistego (art. 5 Konwencji), zakazu tortur (art. 3 Konwencji) oraz prawa do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego (art. 8 Konwencji).

Kwiecień pod znakiem rzetelnego procesu

W sprawie „Słowik przeciwko Polsce” (skarga nr 31477/05) Trybunał stwierdził, że nie doszło do naruszenia prawa skarżącego do rzetelnego procesu (art. 6 ust. 1 w zw. z art. 6 ust. 3 Konwencji). Zarzut dotyczył ograniczenia prawa do sądu spowodowanego odmową sporządzenia kasacji przez obrońcę z urzędu. W toku postępowania Trybunał ustalił, że sąd krajowy, w dniu doręczenia skarżącemu informacji o odmowie sporządzenia kasacji, pouczył go w sposób zgodny z wymogami wynikającymi z orzecznictwa Trybunału (jak i Sądu Najwyższego), że ustawowy termin trzydziestu dni na wniesienie kasacji rozpoczął swój bieg od początku. W związku z tym skarżący nie został pozbawiony właściwej reprezentacji, co rodziłoby negatywne dla niego skutki w zakresie dostępu do Sądu Najwyższego (wyrok z 12 kwietnia 2011 r.).

Podobnie za niezasługującą na uwzględnienie Trybunał uznał skargę „Elcomp Sp. z o.o. przeciwko Polsce” (skarga nr 37492/05) dotyczącą naruszenia art. 6 ust. 1 Konwencji. W tej sprawie Trybunał zajął się problemem wysokości opłat sądowych w kontekście ograniczenia dostępu do sądu. Skarżąca spółka podniosła zarzut, że wysokość wpisu od apelacji, do którego uiszczenia zobowiązał ją sąd, była nadmierna, zaś przewidziana prawem krajowym możliwość zwolnienia od opłat sądowych okazała się iluzoryczna. Dodatkowo sądy krajowe nie zbadały w sposób prawidłowy sytuacji finansowej spółki. Trybunał uznał te zarzuty za nieuzasadnione wskazując przede wszystkim na to, iż to sama spółka nie wykazała się wystarczającą starannością przy składaniu wniosków o zwolnienie od kosztów sądowych, skoro, pomimo wezwania, nie dostarczyła wszystkich wymaganych dokumentów stanowiących wystarczającą podstawę do oceny jej sytuacji finansowej. Poza tym stanowisko sądów krajowych okazało się uzasadnione, skoro skarżąca ostatecznie uiściła wymagane opłaty (wyrok z 19 kwietnia 2011 r.).

Z kolei w sprawach „Moczulski przeciwko Polsce” (skarga nr 49974/08) oraz „Tomasz Kwiatkowski przeciwko Polsce” (skarga nr 24252/05) Trybunał uznał, że doszło do naruszenia art. 6 ust. 1 w zw. z art. 6 ust. 3 Konwencji. Obie sprawy dotyczyły braku rzetelności postępowania lustracyjnego – ograniczenia jawności dokumentów stanowiących materiał dowodowy oraz naruszenia zasady „równości broni” z uwagi na uprzywilejowaną pozycję Rzecznika Interesu Publicznego. Trybunał, podobnie jak we wcześniej rozpoznanych sprawach tego rodzaju, uznał, że z powodu tajności dokumentów, ograniczeń w dostępie do nich przez osobę lustrowaną, jak również przez wzgląd na uprzywilejowaną pozycję Rzecznika, zdolność skarżącego do udowodnienia, że jego kontakty ze służbami bezpieczeństwa państwa komunistycznego nie miały charakteru świadomej i tajnej współpracy, była poważnie ograniczona, zaś zasada „równości broni” nie była respektowana (wyroki z 19 kwietnia 2011 r.).

Długość postępowania a życie rodzinne

Okres jednego roku i dziesięciu miesięcy, kiedy to sądy krajowe rozpatrywały zasadność wniosku skarżącego o zmianę zarządzenia dotyczącego miejsca zamieszkania jego syna, nie stanowił naruszenia prawa skarżącego do poszanowania życia rodzinnego (art. 8 Konwencji) – stwierdził Trybunał w sprawie Kijowski przeciwko Polsce (skarga nr 33829/07). Analizując materiał dowodowy w sprawie o zmianę ustaleń zawartych w wyroku rozwodowym w zakresie opieki nad dzieckiem, Trybunał uznał, że na stopień jej skomplikowania miał wpływ oczywisty konflikt pomiędzy skarżącym a matką dziecka, a także fakt, iż skarżący naruszył przepisy prawa krajowego – od momentu rozpadu małżeństwa w 2002 r., z roczną przerwą, sprawował on wbrew decyzjom sądu pełną opiekę nad synem. Zdaniem Trybunału, który zastrzegł, iż nie jest jego rolą dokonywanie oceny dobra dziecka w konkretnej sprawie, władze krajowe nie naruszyły przysługującego im marginesu swobody oceny oraz przedsięwzięły wszelkie środki, których zastosowania w sposób racjonalny należałoby oczekiwać w tej konkretnej sprawie.

W maju wciąż o rzetelności…

Niekorzystne dla Polski rozstrzygnięcie zapadło w sprawie „Apanasewicz przeciwko Polsce” (skarga nr 6854/07), w której Trybunał stwierdził naruszenie art. 6 ust. 1 i art. 8 Konwencji. W rozpatrywanej skardze sformułowano zarzut przekroczenia rozsądnego terminu prowadzenia postępowania sądowego (w tym egzekucyjnego), a zatem naruszenia jego rzetelności. Drugi zarzut dotyczył niewywiązania się przez państwo z obowiązku poszanowania życia prywatnego i rodzinnego skarżącej, która podejmowała bezskutecznie działania w celu wykonania wyroku nakazującego zaprzestanie działalności prowadzonej przez zakład betoniarski na sąsiedniej nieruchomości. W odniesieniu do obu zarzutów Trybunał zajął stanowisko pozytywne. Uznał, że całkowity czas trwania postępowania, brak należytej staranności w zakresie jego prowadzenia, jak również niedostateczne wykorzystanie właściwych środków przymusu, wszystko to spowodowało, że skarżąca nie otrzymała skutecznej ochrony prawnej (wyrok z 3 maja 2011 r.).

Naruszenia art. 6 ust. 1 w zw. z art. 6 ust. 3 Konwencji Trybunał nie dopatrzył się z kolei w sprawie „Jakubczyk przeciwko Polsce” (skarga nr 17354/04). Sprawa ta stanowiła dla Trybunału okazję do wypowiedzenia się w kwestii prawa do przesłuchania lub spowodowania przesłuchania świadków oskarżenia oraz żądania obecności i przesłuchania świadków obrony na takich samych warunkach jak świadków oskarżenia (art. 6 ust. 3 pkt d Konwencji). Skarżący zarzucił, że nie miał możliwości przesłuchania głównego świadka oskarżenia (a także innych świadków), które to zeznania odegrały istotną rolę w jego skazaniu. Trybunał doszedł jednak do wniosku, że zeznania tych świadków nie miały w żadnej mierze decydującego znaczenia dla uznania skarżącego winnym stawianych mu zarzutów, a zatem brak możliwości ich przesłuchania przez skarżącego nie stanowił naruszenia prawa do obrony. Trybunał podkreślił, że proces, jako całość, był rzetelny (wyrok z 10 maja 2011 r.).

Tymczasem w sprawach „Zabłocki przeciwko Polsce” (skarga nr 10104/08) i „Zawisza przeciwko Polsce” (skarga nr 37293/09) Trybunał, podobnie, jak w wyrokach z dnia 19 kwietnia br. ze skarg Moczulskiego i Kwiatkowskiego, stwierdził naruszenie przepisów art. 6 ust. 1 w zw. z art. 6 ust. 3 Konwencji. Naruszenie wynikało ze znacznego ograniczenia praw skarżących w postępowaniu lustracyjnym (wyrok z 31 maja 2011 r.).

… oraz o prawie do wolności i bezpieczeństwa osobistego

W sprawie „Chernyshov” przeciwko Polsce (skarga nr 35630/02) Trybunał nie dopatrzył się naruszenia art. 5 ust. 3 Konwencji w stosowaniu tymczasowego aresztowania przez okres 2 lat i 21 dni. ETPCz uznał, że przez cały ten czas istniało poważne i uzasadnione ryzyko ucieczki skarżącego – niepowiązanego z Polską obcokrajowca. Trybunał ocenił, że postępowanie w sprawie było prowadzone sprawnie, a władze krajowe wykazały się szczególną starannością. Co ciekawe, odmiennie niż w innych wydanych wcześniej tego typu orzeczeniach, Trybunał nie zakwestionował faktu przedłużania się postępowania w związku z dwukrotnym uchyleniem wyroku sądu I instancji. Ta pozytywna konkluzja stanowiła jednak konsekwencję wyjątkowo szybkiego i sprawnego rozpoznania sprawy przez sądy, zarówno I, jak i II instancji (wyrok z dnia 3 maja 2011 r.).

Z kolei w wyroku wydanym w sprawie „Bielski przeciwko Polsce” (skarga nr 18120/03), ocena Trybunału była już inna. ETPCz uznał, że tymczasowe aresztowanie stosowane przez okres 3 lat i 23 dni nie zostało w sposób wystarczający uzasadnione przez sądy krajowe. Sądy w kolejnych postanowieniach o przedłużeniu stosowania tego środka zapobiegawczego ograniczały się bowiem do powtarzania tez formułowanych w uzasadnieniach wcześniej wydanych postanowień (wyrok z 3 maja 2011 r.).

Stwierdzeniem naruszenia art. 5 ust. 3 (i art. 8) Konwencji zakończyła się również sprawa ze skargi „Krawczak przeciwko Polsce” (skarga nr 24205/06). Naruszenie tego przepisu wynikało z przedłużania tymczasowego aresztowania w oparciu o bardzo ogólne przesłanki, tj. obawę zakłócania prawidłowego toku postępowania (bez wskazania jakichkolwiek konkretnych okoliczności przemawiających za tym ryzykiem), prawdopodobieństwo wymierzenia surowej kary oraz znaczny stopień skomplikowania sprawy. Nadto nie rozważono wobec skarżącego zastosowania innych środków zapobiegawczych. Naruszenie przepisu art. 8 Konwencji wynikało natomiast z restrykcji stosowanych podczas widzeń z rodziną. Część z nich odbywała się w kontakcie bezpośrednim, część z ograniczeniem do widzenia przez szybę i rozmów przez telefon. Jednocześnie władze krajowe nie wskazały żadnego wytłumaczenia dla takiego zróżnicowania warunków widzeń, co w ocenie Trybunału stanowiło arbitralne ograniczenie prawa skarżącego do poszanowania życia rodzinnego (wyrok z 31 maja 2011 r.).

Innego rodzaju problem pojawił się w sprawie „Włoch przeciwko Polsce” (skarga nr 33475/08), w której ETPCz stwierdził naruszenie art. 5 ust. 5 Konwencji. Skarżący zarzucił, że został pozbawiony prawa do odszkodowania za bezprawne pozbawienie wolności z tego powodu, iż okres jego tymczasowego aresztowania stosowanego w sprawie, w której postępowanie umorzono, został zaliczony na poczet kary grzywny wymierzonej w innej, równolegle prowadzonej sprawie. Konsekwencją tego działania było nieuwzględnienie przez sądy krajowe roszczenia o odszkodowanie za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie i brak zrekompensowania poniesionej przez skarżącego szkody. Trybunał uznał, że zaliczenie tymczasowego aresztowania skarżącego na poczet grzywny w innej sprawie, niejako automatycznie, bez zbadania ewentualnej podstawy bezprawności aresztowania oraz zakresu szkody poniesionej przez skarżącego, nie może być uznane za zgodne z Konwencją (wyrok z 10 maja 2011 r.).

Odmowa badań prenatalnych jako nieludzkie traktowanie

W wyroku z 26 maja 2011 r. w sprawie „R.R. przeciwko Polsce” (skarga nr 27617/04) ETPCz uznał, że sześciotygodniowa zwłoka w poddaniu skarżącej niezbędnym badaniom prenatalnym, mającym na celu zweryfikowanie istnienia podejrzewanej wady genetycznej, spowodowała u skarżącej niepewność odnośnie stanu zdrowia jej, jak i jej nienarodzonego dziecka, w tym także niepewności co do przyszłości tego stanu. Doprowadziło to do wystąpienia u skarżącej cierpień psychicznych o natężeniu wymaganym przez art. 3 Konwencji zakazujący nieludzkiego traktowania. Zwłoka w przeprowadzeniu badań uniemożliwiła również dokonanie legalnej aborcji, a zatem, w ocenie Trybunału, władze krajowe nie wywiązały się ze spoczywających na nich obowiązków pozytywnych przewidzianych w art. 8 Konwencji.

W ocenie Trybunału obowiązująca w tym zakresie ustawa o planowaniu rodziny i ochronie płodu ludzkiego nie była skutecznym środkiem prawnym. Zezwalając w pewnych okolicznościach na przerwanie ciąży, ustawa nie stwarzała jednocześnie mechanizmu umożliwiającego skarżącej przeprowadzenie należytych badań pozwalających na stwierdzenie, że w jej przypadku okoliczności dopuszczające przerwanie ciąży, to jest duże prawdopodobieństwo ciężkiego i nieodwracalnego upośledzenia płodu albo nieuleczalnej choroby zagrażającej jego życiu, faktycznie wystąpiły.

Autor jest sędzią, naczelnikiem Wydziału ds. Postępowań przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka w Ministerstwie Sprawiedliwości