Bezpłatna informacja prawna. Dziś edukacja, jutro pomoc

Projekt ustawy o nieodpłatnej informacji prawnej dla osób fi zycznych to pierwszy krok do budowy kompleksowego systemu bezpłatnej pomocy prawnej dla obywateli o niskim statusie materialnym.

Już niebawem każdy zainteresowany obywatel „od ręki” dowie się m.in. o tym, jakie ma szanse na otrzymanie pełnomocnika z urzędu, który sąd rozpatrzy jego wniosek o podział majątku, albo też do jakiego urzędu powinien złożyć podanie w celu rozgraniczenia nieruchomości. Co do zasady, wszystkie osoby fi zyczne przebywające na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej będą miały możliwość uzyskania nieodpłatnej informacji ze wszystkich dziedzin prawa, niezależnie od osiąganych dochodów.

Taką perspektywę nakreślono w projekcie ustawy o nieodpłatnej informacji prawnej dla osób fi zycznych z 8 lutego 2011 r. Zgodnie z zapisami projektu, informacja prawna obejmie informacje o „treści obowiązującego prawa; prawach i obowiązkach wynikających z regulacji prawnych; instytucjach właściwych do załatwienia sprawy oraz trybie postępowania; możliwościach, trybie i przesłankach uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej w poszczególnych rodzajach postępowań”.

Struktura i organizacja

Podstawowe jednostki planowanego systemu to Ośrodki Informacji Prawnej (OIP) działające jako ekspozytury Centrum Informacji Prawnej (CIP). Wymienione instytucje będą posiadały status jednostek budżetowych, fi nansowanych przez Ministerstwo Sprawiedliwości. Interesanci zasięgną w nich informacji telefonicznie lub osobiście. W Centrum Informacji Prawnej znajdzie się również call center, zaś zapotrzebowanie na informacje w części zostanie zaspokojone przez informacyjny portal internetowy.

Ile takich Ośrodków Informacji Prawnej powstanie docelowo? tego jak na razie nie przesądzono. Za realizację zadań z zakresu informacji prawnej odpowiadał będzie Minister Sprawiedliwości, do kompetencji którego należeć będzie tworzenie i znoszenie ośrodków, a także określanie ich struktury czy obszaru właściwości. Powołując ośrodki Minister Sprawiedliwości będzie brał pod uwagę rzeczywistą potrzebę dostępu do informacji prawnej na danym terenie, a także stopień zamożności jego mieszkańców.

W pierwszym etapie budowy systemu ośrodki tworzone będą przy oddziałach Centralnej Informacji Krajowego Rejestru Sądowego – tak, by w każdym województwie znalazł się przynajmniej jeden ośrodek informacji prawnej. Zapewni to w miarę równomierny dostęp do systemu już na początku jego funkcjonowania. Województwo mazowieckie będzie obsługiwane przez Centrum Informacji Prawnej.

Obecnie, na 16 miast wojewódzkich, jedynie w sądzie Rejonowym w gorzowie Wielkopolskim, Sądzie Okręgowym w Kielcach i Sądzie Okręgowym w Opolu istnieje możliwość wygospodarowania lokali dla potrzeb OIP. W pozostałych województwach trzeba będzie wynająć powierzchnie biurowe, najprawdopodobniej na terenie innych urzędów państwowych bądź samorządowych.

W pierwszym roku działania systemu powstać ma Centrum Informacji Prawnej oraz 15 Ośrodków Informacji Prawnej, w kolejnym roku – dodatkowe siedem ośrodków. Na budowę i funkcjonowanie systemu bezpłatnej informacji prawnej w pierwszych dwóch latach z budżetu państwa zostanie przeznaczonych 41,7 mln zł. W kolejnych latach wydatki na utrzymanie systemu nie powinny przekroczyć 20 mln zł rocznie.

Najpierw wiedza

Choć oczekiwania resortu sprawiedliwości były większe, zaś prace ekspertów MS nad projektem, obejmującym także bezpłatną pomoc prawną, mocno zaawansowane (patrz ramka – przyp. red.), to zauważyć trzeba, że stworzenie państwowego systemu umożliwiającego obywatelom uzyskiwanie bezpłatnej informacji prawnej to milowy krok w kierunku edukacji prawnej Polaków.

Badania przeprowadzone przez tNS OBOP na zlecenie Krajowej Izby Radców Prawnych (2-5 kwietnia 2010 r.) pokazują, że tylko 18 proc. ankietowanych wie o możliwości odwołania się od wyroku sądu I instancji. Co trzeci z tysiąca badanych Polaków powyżej 15 roku życia nie wie, co to jest pozew. Takiej luki edukacyjnej nie jest w stanie wypełnić szkolnictwo, ponieważ w programach nauczania nie ma jak na razie elementów praktycznej nauki prawa.

Wprawdzie od połowy lat 90. trwa w polskich sądach proces uruchamiania punktów (biur) obsługi interesantów, jednakże zakres udzielanych w nich informacji ograniczony jest do danego sądu i toczących się w nim spraw (informacje o kosztach, sposobach wszczęcia sprawy i toczących się postępowaniach, terminach składania środków odwoławczych, trybie usprawiedliwiania nieobecności na rozprawie, kompetencjach wydziałów sądowych, zasadach udostępniania akt). Ośrodki pomocy prawnej oferować będą szerszą wiedzę, niekoniecznie dotyczącą sądów, a np. pozasądowych czynności administracyjnych. Nadto, wskażą instytucje pozarządowe władne pomóc osobom zgłaszającym się z konkretnym problemem prawnym.

Bez wątpienia możliwość uzyskania informacji w nadzorowanych przez Ministra Sprawiedliwości ośrodkach pozwoli wielu obywatelom uniknąć wszczynania niepotrzebnych postępowań, w tym sądowych, a także ponoszenia kosztów z nimi związanych. Obecnie brak dostępu do informacji prawnej powoduje często inicjowanie procesów z góry skazanych na porażkę. Zdarza się, wcale nierzadko, że obywatele szukają pomocy adwokata czy radcy prawnego dopiero wtedy, kiedy uwikłają się w postępowanie sądowe, a sprawa skomplikuje się do tego stopnia, że niejednokrotnie nie jest już możliwe jej pozasądowe uregulowanie.

Konsekwencje takiego stanu rzeczy najboleśniej odczuwają osoby ubogie, stąd dostęp do bezpłatnej informacji prawnej, choć powszechny, będzie miał szczególne znaczenie dla grup społecznych o niskim statusie materialnym.

Potem poradnictwo

Historia prac nad ustawowym uregulowaniem bezpłatnej pomocy prawnej w Polsce ma już sześć lat.
✔ 2005 r. – powstaje projekt fi nansowania ze środków Skarbu Państwa kilkunastu biur pomocy prawnej, mieszczących się w miastach, w których funkcjonują Sądy Okręgowe.
✔ 2007 r. – kolejny projekt przewiduje udzielanie pomocy prawnej przez kancelarie prawnicze wyłaniane w drodze konkursu ofert; koncepcja upada z powodu zawirowań politycznych.
✔ 2008 r. – eksperci z Ministerstwa Sprawiedliwości opracowują nową koncepcję systemu w postaci założeń do projektu ustawy i pierwszego jej projektu roboczego, pojawia się pomysł przyznawania pomocy prawnej przez Powiatowe Centra Pomocy Rodzinie.
✔ styczeń 2009 r. – projekt resortu sprawiedliwości zostaje formalnie skierowany do konsultacji społecznych i międzyresortowych, pojawiają się wątpliwości natury fi nansowej.
✔ maj 2009 r. – przedstawienie założeń podczas posiedzenia Komitetu Rady Ministrów; pracę nad projektem rozpoczyna zespół złożony z przedstawicieli Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej oraz Ministerstwa Finansów.
✔ styczeń 2010 r. – w Ministerstwie Sprawiedliwości powstaje nowy, bardziej oszczędny projekt założeń, zakładający utworzenie podlegającego Ministrowi Sprawiedliwości Centrum Pomocy Prawnej oraz sieci ośrodków pomocy prawnej jako ekspozytur CPP.
✔ maj 2010 r. – posiedzenie Komitetu Rady Ministrów, na którym projekt przepada; prace nad przygotowaniem nowego projektu, ograniczonego do budowy systemu bezpłatnej informacji prawnej, zalążka systemu pomocy prawnej, przejmuje Rządowe Centrum Legislacji; Rada Ministrów decyduje o wdrożeniu bezpłatnej pomocy prawnej dla osób fi zycznych w formie programu pilotażowego, który ma być realizowany przez Ministerstwo Sprawiedliwości na terenie wybranego województwa.

Co ważne, ośrodki nie będą udzielały porad prawnych sensu stricto. Obywatel otrzyma w nich np. informację na temat przepisów właściwych w jego sprawie, ale już bez wskazówek, jak powinien te przepisy zastosować.

Przewidziany w projekcie ustawy system udzielania bezpłatnych informacji prawnych dla każdego obywatela ma być fundamentem szerszego, całościowego systemu zapewnienia pomocy prawnej. Nie ma przeszkód, by ośrodki informacyjne obejmujące cały kraj mogły w przyszłości świadczyć taką pomocą. Jak na razie, z uwagi na ograniczenia budżetowe państwa, budowa systemu udzielania bezpłatnej pomocy została wstrzymana.

Potrzeba zorganizowania bezpłatnego instytucjonalnego poradnictwa prawnego dla osób o niskim statusie materialnym to ważne wyzwanie. Wiadomo bowiem, że pomoc prawna oferowana obywatelom przez organizacje pozarządowe jest niewystarczająca. Według szacunkowych obliczeń Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka opiniującej projekt ustawy o nieodpłatnej informacji prawnej dla osób fizycznych, aż 20 proc. dorosłych Polaków (4 mln osób) żyje na tak niskim poziomie materialnym, że nie stać ich na poradę prawną. Z kolei z badania Stowarzyszenia Klon/ Jawor przeprowadzonego w 2008 r. na reprezentatywnej próbie 1,7 tys. stowarzyszeń i fundacji (w Polsce jest ok. 73 tys. podmiotów sektora pozarządowego, aktywnie funkcjonuje ok. 53 tys.) wynika, że tylko 2 proc. z nich deklaruje prowadzenie bezpłatnych „usług poradniczych w dziedzinie uprawnień”. Ponadto wiele organizacji działa lokalnie, zaś znaczna ich część ogranicza świadczoną pomoc do poszczególnych grup potrzebujących.

Zauważyć przy tym należy, że zdecydowana większość krajów europejskich wypracowała już kompleksowe rozwiązania w zakresie przyznawania bezpłatnej pomocy prawnej. Najbardziej rozwinięty jest system holenderski, w którym prawnicy udzielają porad w specjalnych pomieszczeniach zwanych „kantorami”, ulokowanych w miejscach, gdzie przebywa duża liczba obywateli (np. przy dworcach kolejowych, hipermarketach). Systemowe poradnictwo prawne funkcjonuje już w niektórych nowych państwach członkowskich UE, w tym na Węgrzech i L itwie.

Prawo do rzeczywistego i efektywnego dostępu do wymiaru sprawiedliwości ma swoje oparcie w dokumentach międzynarodowych. Dla przykładu, art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej stanowi, że osobom, które nie posiadają wystarczających środków finansowych, udzielana jest bezpłatna pomoc prawna w zakresie, w jakim jest ona konieczna dla zapewnienia skutecznego dostępu do wymiaru sprawiedliwości.

Wyrównać szanse

Także z obowiązujących w Polsce przepisów krajowych wynika, że państwo zobligowane jest do prowadzenia polityki zagwarantowania obywatelom m.in. jednakowej ochrony prawnej. Zgodnie z art. 2 Konstytucji RP „Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej”. Najwyższy czas, aby zacząć wyrównywać szanse obywateli również w dostępie do prawa.

Na jakim etapie są prace nad ustawą o nieodpłatnej informacji prawnej dla osób fizycznych, będące zaczynem owego wyrównywania? Założenia do projektu zostały poddane konsultacjom społecznym i zaopiniowane przez: Sąd Najwyższy, NSA, KRS, KRRP, NRA, Fundację Uniwersyteckich Poradni Prawnych, Fundację Academia Iuris, Fundację Centrum Praw Kobiet, Fundację im. Stefana Batorego, Instytut Spraw Publicznych, Stowarzyszenie Interwencji Prawnej oraz Związek Biur Porad Obywatelskich. W Rządowym Centrum Legislacji sporządzane jest obecnie uzasadnienie projektu wraz z oceną skutków proponowanej regulacji. Zajmą się nim parlamentarzyści kolejnej kadencji.

Autorka jest dziennikarką, doktorantką w Katedrze Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej Uniwersytetu Łódzkiego