Dziecko – świadek pod szczególną ochroną

Przesłuchanie dziecka pokrzywdzonego przestępstwem to zadanie bardzo trudne. Wymaga specyficznej wiedzy i doświadczenia. Do niedawna dzieci traktowano jako niewiarygodnych i skłonnych do fantazjowania świadków. Jednak wobec rosnącej potrzeby gromadzenia wartościowego materiału dowodowego, działania skupiono na nowym podejściu do dzieci – świadków. Trzeci sektor ma duże doświadczenie i ofertę edukacyjną dla profesjonalistów.

Przez wiele lat dzieci, biorące udział w przesłuchaniach traktowane były jako niewiarygodni świadkowie, podatni na sugestie, ze skłonnością do fantazjowania i z niezdolnością do poprawnego zapamiętywania oraz odtwarzania przeżytych zdarzeń. Przekonanie to pokutowało przez wiele stuleci. Dopiero w XX wieku przedstawiciel psychologii sądowej – William Maraton rzucił światło na wiarygodność zeznań. Wykazał zależność pomiędzy sposobem przesłuchiwania świadków, a uzyskiwaniem wartościowego materiału dowodowego. Jego teoria skłoniła psychologów sądowych do poszukiwań nowych metod współpracy ze świadkami oraz wypracowania odpowiednich technik pozyskiwania zeznań, w tym takich, które sprawdzają się w przesłuchiwaniu małoletnich świadków.

Rosnąca ochrona

Na przestrzeni ostatnich dwudziestu lat zarówno na arenie międzynarodowej, jak i w Polsce, możemy zaobserwować znaczącą poprawę w zakresie ochrony praw dzieci będących świadkami. Profesjonaliści coraz częściej wskazują na konieczność dostosowywania procedur prawnych do możliwości dzieci. Wskazuje się również na problem wtórnej traumatyzacji dzieci wynikającej z niekorzystnych warunków przesłuchania. Jako najczęstsze przyczyny wymienia się wielokrotne i zbyt długie przesłuchania oraz ciągnące się latami procedury, wymuszające na dzieciach powracanie do trudnych zdarzeń, których były ofiarami lub świadkami.

Polskie władze ustawodawcze w 2003 r., wychodząc naprzeciw potrzebie ochrony praw małoletnich świadków, wprowadziły kategorie przestępstw, co do których stosuje się odmienny tryb przesłuchiwania. Małoletni świadkowie, którzy padli ofiarami przestępstw przeciwko wolności seksualnej i obyczajowości (rozdział XXV Kodeksu karnego) lub przestępstw przeciwko rodzinie i opiece (rozdział XXVI Kodeksu karnego) oraz jednocześnie w momencie składania zeznań nie ukończyli 15 roku życia, podlegają ochronie art. 185 a i 185 b k.p.k.

Artykuł ten wskazuje, że tacy świadkowie powinni być przesłuchiwani jednorazowo na posiedzeniu prowadzonym przez sąd w obecności biegłego psychologa (dopuszczalne są odstępstwa, jeśli w trakcie postępowania wyjdą na jaw nowe okoliczności lub jeśli oskarżony podczas pierwszego przesłuchania nie miał wyznaczonego obrońcy). Artykuł ten zapewnia również odczytanie lub odtworzenie nagrania przesłuchania (jeśli takie zostało sporządzone) podczas rozprawy głównej – co sprawia, że obecność dziecka w sali sądowej nie jest konieczna. Niemniej jednak dzieci będące ofiarami lub świadkami innego rodzaju przestępstw nadal przesłuchiwane są w sali sądowej.

Dzieci – świadkowie powszechni

Statystyki Ministerstwa Sprawiedliwości – zawierające dane dotyczące przesłuchiwania dzieci w trybie art. 185a i 185b k.p.k. oraz 316 k.p.k. w Polsce w latach 2003-2010 – pokazują, że udział dzieci w procedurach prawnych jest powszechny. Dla przykładu liczba jednorazowych przesłuchań małoletnich w trybie art. 185a kpk w okresie od lipca 2003 r. do lipca 2004 r. wynosiła 1 161 w stosunku do ogólnej liczby 1443 a w całym 2009 r. wynosiła 4 769 w stosunku do 4969. Z kolei liczba jednorazowych przesłuchań małoletnich w trybie art. 185b kpk w okresie od sierpnia 2005 r. do sierpnia 2006 r. wynosiła 542 w stosunku do ogólnej liczby 572, a w całym 2009 r. wynosiła 746 w stosunku do 773. W trybie art. 316 §3 kpk w okresie od lipca 2003 r. do lipca 2004 r. przesłuchano 140 dzieci, a w całym roku 2009 – 76 (zgodnie z danymi w publikacji „Dzieci się liczą” Fundacji Dzieci Niczyje, 2011 r.).

Mając na względzie tak dużą skalę przesłuchiwania dzieci w Polsce oraz wiedzę na temat niedoskonałości procedur chroniących dzieci–ofiary/świadków przestępstw, Fundacja Dzieci Niczyje od 2004 r. podejmuje wiele inicjatyw mających na celu zmianę sytuacji dzieci pokrzywdzonych przestępstwem.

Edukacja dla profesjonalistów

W 2004 r. Fundacja Dzieci Niczyje wraz z Ministerstwem Sprawiedliwości rozpoczęła pierwszy etap kampanii „Dziecko – świadek szczególnej troski” pod hasłem „Wysoki sądzie boję się” (fot. 1).

Jej celem było przede wszystkim zwrócenie uwagi sędziów, prokuratorów i biegłych sądowych na potrzeby małoletnich świadków, którzy wymagają innych warunków przesłuchiwania niż osoby dorosłe. W ramach kampanii starano się uwrażliwić profesjonalistów na specyficzną sytuację dziecka biorącego udział w procedurach prawnych oraz podnieść ich kompetencje w zakresie metod przesłuchiwania. W 2007 r. rozpoczęła się druga edycja kampanii pod hasłem „Wysoki sądzie, mam prawo się nie bać” (fot. 2), w trakcie której rozpowszechniana była idea przyjaznego przesłuchiwania małoletnich świadków w odpowiednich warunkach – w Przyjaznych Pokojach Przesłuchań. Kampania skupiała się również na przygotowaniu osób biorących udział w procedurach karnych do prowadzenia efektywnego przesłuchania.

W marcu 2010 r. rozpoczął się trzeci etap kampanii zatytułowany „Będę przeSŁUCHANA/Y” (fot. 3 i 4). Kampania skupiła się na edukacji profesjonalistów w zakresie przesłuchiwania, promowaniu poszanowania praw małoletnich świadków oraz na edukacji dzieci i ich rodziców na temat praw przysługujących im w trakcie trwania procedur.

Adresatami wszystkich etapów kampanii byli profesjonaliści (sędziowie, prokuratorzy, policjanci i biegli psychologowie). W ramach wszystkich trzech edycji kampanii, jej organizatorzy dystrybuowali materiały informacyjno-edukacyjne: plakaty, ulotki i kalendarze, kwartalniki „Dziecko Krzywdzone. Teoria, badania, praktyka” oraz broszury i poradniki poświęcone tematyce ochrony dzieci pokrzywdzonych przestępstwem. Wszystkie etapy obejmowały edukację i bezpośrednią pomoc świadczoną w placówkach prowadzonych przez Fundację.

Konferencje, szkolenia, publikacje

Przygotowanie dziecka do przesłuchania, wspieranie go i sama czynność przesłuchiwania to zadania bardzo trudne, wymagające specyficznej wiedzy i doświadczenia. Od 2002 r., w ramach programu na rzecz ochrony dzieci biorących udział w procedurach prawnych, Fundacja Dzieci Niczyje prowadzi szkolenia kierowane do sędziów, prokuratorów, policjantów, biegłych sądowych, psychologów i pedagogów pracujących z dziećmi pokrzywdzonymi przestępstwem. Przygotowuje moduły szkoleniowe kierowane do sędziów, prokuratorów oraz biegłych sądowych, poświęcone technikom prowadzenia przesłuchania i uzyskiwania wartościowego materiału dowodowego.

Na szczególną uwagę zasługują programy interdyscyplinarne skierowane do zespołów prowadzących przesłuchania, dzięki którym uczestnicy nie tylko zdobywają wiedzę pozwalającą im efektywniej przesłuchiwać dzieci, ale również są zdolni budować współpracę umożliwiającą ochronę praw dzieci biorących udział w procedurach karnych. Podczas szkoleń profesjonaliści zdobywają np. wiedzę dotyczącą psychologii rozwojowej dziecka, nabywają umiejętności prowadzenia przesłuchania, zapoznają się ze standardami dotyczącymi przyjaznych pokoi przesłuchań i ich wykorzystania podczas procedury. Uczestnicy mają okazję wykorzystać zdobytą wiedzę podczas odgrywania scenek, ćwiczeń i dyskusji.

W ramach swojej działalności Fundacja prowadzi również Klub Biegłego Psychologa, który zrzesza ponad 230 członków z całej Polski. Podczas seminariów i superwizji prowadzonych w ramach Klubu, biegli psychologowie doskonalą swoje umiejętności, związane z prowadzeniem przesłuchań i sporządzaniem opinii sądowopsychologicznych na zlecenia sądów w sprawach z udziałem małoletnich świadków. Dopełnieniem oferty Klubu Biegłego Psychologa jest jego strona internetowa – www.klubbieglego.fdn.pl, która stanowi źródło informacji o obowiązujących przepisach prawnych dotyczących opiniowania oraz roli biegłych sądowych.

Uzupełnieniem wiedzy zdobytej podczas szkoleń, seminariów i konferencji są wydawnictwa. Od wielu lat, w ramach prowadzonych kampanii edukacyjnych Fundacji, opracowywane są publikacje kierowane do profesjonalistów przesłuchujących małoletnich świadków. W ofercie wydawniczej poświęconej tej tematyce, kierowanej do profesjonalistów dostępne są: kwartalnik „Dziecko Krzywdzone. Teoria, badania, praktyka”, poradniki, broszury oraz ulotki.

Koalicja dla dzieci

Kolejną ważną inicjatywą, mającą na celu poprawę sytuacji dzieci–świadków i promowanie przyjaznego przesłuchiwania dzieci, jest Koalicja na rzecz Przyjaznego Przesłuchiwania Dzieci. To sieć, która działa od 2007 r. i zrzesza ponad 260 instytucji, organizacji i profesjonalistów pracujących z dziećmi pokrzywdzonymi przestępstwem. Członkami koalicji są m.in.: Ministerstwo Sprawiedliwości, sądy, prokuratury, organizacje pozarządowe. Celem sieci jest działanie na rzecz zmiany praktyki przesłuchiwania dzieci w Polsce.

Prowadzone przez Fundację działania na rzecz ochrony dzieci – świadków, implementowane są również w krajach Europy Wschodniej (Ukraina, Mołdawia, Macedonia, Litwa, Łotwa, Bułgaria) w ramach programu „Childhood without abuse – towards a better child protection system in Eastern Europe”.

Ważne jest również, aby dzieci przygotowujące się do roli świadka w sądzie i ich opiekunowie zostali wyposażeni w wiedzę dotyczącą przysługujących im praw w postępowaniu sądowym. W ramach edukacji dzieci i rodziców Fundacja przygotowała broszury, poradniki, moduł e-learningowy i ulotki z informacjami dotyczącymi udziału małoletnich świadków w procedurach karnych. Wszystkie publikacje dystrybuowane są podczas szkoleń i konferencji, a także są rozsyłane do instytucji i organizacji pracujących z ofiarami przestępstw. Kolejnym źródłem informacji dla profesjonalistów, dzieci–świadków i ich rodziców jest strona internetowa www.dzieckoswiadek.fdn.pl zawierająca informacje dotyczące przesłuchiwania dzieci i udziału małoletnich świadków w procedurach karnych.

Mały wirtualny świadek

(…) 1. Przesłuchanie małoletniego powinno być poprzedzone czynnościami wstępnymi prowadzonymi przez biegłego psychologa, polegającymi na:

• nawiązaniu kontaktu z dzieckiem dla uzyskania przez nie poczucia bezpieczeństwa,
• rozpoznaniu stanu rozwoju i funkcjonowania dziecka,
• rozpoznaniu zdolności dziecka do rozróżnienia prawdy i kłamstwa,
• rzetelnym, stosownym do możliwości rozwojowych dziecka wyjaśnieniu mu sytuacji przesłuchania oraz jego ewentualnie przysługującego prawa do odmowy składania zeznań i obowiązku mówienia prawdy,
• ustaleniu z dzieckiem zasad kontaktu, w tym omówienie możliwości korzystania z przerw i zgłaszania bieżących potrzeb, zadawania pytań, sygnalizowania wątpliwości,
• oswojeniu dziecka z miejscem przesłuchania,
• zapoznaniu dziecka z wyposażeniem technicznym pomieszczenia, poinformowaniu o nagrywaniu czynności.

2. W pierwszym etapie określanym fazą swobodnej narracji należy zapewnić dziecku możliwość przedstawienia jego wersji zdarzeń, bez przerywania, w wybranym przez nie tempie i porządku, obserwując jego reakcje pozawerbalne, odnotowując specyficzne określenia i sformułowania. Pomocne mogą być także inne pozawerbalne techniki komunikacji, jak np. rysunek.

3. Przy zadawaniu pytań w dalszym postępowaniu, w fazie pytań szczegółowych niezbędne jest przestrzeganie następujących zasad:
• zadawanie, w miarę możliwości, pytań otwartych,
• nieużywanie pytań sugerujących,
• formułowanie pytań adekwatnych do możliwości rozwojowych dziecka, z wykorzystaniem używanych przez nie określeń i sformułowań,
• unikanie pytań budzących w dziecku wtórnie wiktimizujące poczucie winy za zaistnienie i przebieg przedmiotowych zdarzeń (np. uległość wobec sprawcy, motywacja sprawcy). (…)

E-learning „Mały świadek w sądzie” (fot. 5) jest interaktywną prezentacją przygotowaną dla dzieci w wieku 10-15 lat, które będą uczestniczyć w procedurach karnych przed sądem. Polska jest jednym z nielicznych krajów na świecie, edukującym dzieci na temat ich praw przed sądem przy zastosowaniu metody e-learningu. Przygotowana przez Fundację prezentacja zapoznaje dzieci z salą sądową, obowiązującymi zasadami, osobami, które będą obecne podczas rozprawy sądowej oraz ich rolą w trwającej procedurze.

Jednym z programów dedykowanych wsparciu i edukacji rodziców oraz dzieci biorących udział w procedurach karnych jest program „Opiekun dziecka–ofiary przestępstwa”. Celem programu jest udzielanie pomocy rodzicom dzieci– świadków poprzez edukację prawną oraz informowanie o możliwościach ochrony i pomocy, a także przygotowanie dzieci do udziału w przesłuchaniach. W ofercie programu znajduje się również wsparcie osoby towarzyszącej prawnym opiekunom dziecka oraz występowanie Fundacji jako przedstawiciela społecznego. W sprawach precedensowych Fundacja występuje do sądów z listem amicus curie (przyjaciel sądu). Obecnie program realizowany jest przez Fundację Dzieci Niczyje w Warszawie, Centrum Ochrony Dziecka i Rodziny PSPiA „Klanza” w Białymstoku, Centrum Pomocy Dzieciom Krzywdzonym Stowarzyszenia „SOS dla Rodziny” w Szczecinie oraz przez Grudziądzkie Towarzystwo Pomocy Dziecku i Rodzinie „HOMINI”.

Standardy przesłuchiwania

W odpowiedzi na konieczność ujednolicenia praktyki przesłuchiwania w Polsce oraz edukację profesjonalistów przesłuchujących dzieci, Fundacja Dzieci Niczyje opracowała „Standardy dotyczące przesłuchiwania małoletnich świadków w trybie art. 185 a i 185 b k.p.k.”. Dokument uzyskał rekomendację Ministerstwa Sprawiedliwości, które promuje i dystrybuuje standardy. Ich ideą jest popularyzowanie prowadzenia przesłuchania w możliwie jednolity sposób na terenie całego kraju. Dotychczasowa praktyka pokazuje, że brak jest takich standardów, co skutkuje różną interpretacją przepisów prawnych, a efektem tego może być pominięcie interesu dziecka. Najwięcej kontrowersji i dylematów przysparzają przywileje dotyczące udziału biegłego psychologa, a w szczególności jego roli podczas przesłuchania, obecności podejrzanego podczas czynności przesłuchania, czy też sporządzania nagrań i protokołów. Standardy wyznaczają zasady, jakimi powinny kierować się organy ścigania, przedstawiciele wymiaru sprawiedliwości oraz biegli psychologowie. Standardy regulują przede wszystkim miejsce i czas przesłuchania, odnoszą się do kompetencji osób prowadzących przesłuchanie i ich roli podczas przesłuchania. Pełny tekst standardów dostępny jest na stronie internetowej www.dzieckoswiadek.fdn.pl.

Działania na przyszłość

Pomimo licznych działań podejmowanych przez urzędy centralne i lokalne oraz organizacje pozarządowe dla ochrony dzieci–ofiar/świadków przestępstw, w dalszym ciągu brakuje rozwiązań systemowych zapewniających dzieciom poszanowanie ich praw w trakcie trwania procedur karnych. Kolejne działania powinny zatem uwzględniać zmiany legislacyjne gwarantujące ochronę prawną, ale także budowanie współpracy interdyscyplinarnej. To właśnie dzięki niej, możliwa będzie wymiana informacji pomiędzy profesjonalistami zaangażowanymi w sprawę dziecka, bez konieczności wielokrotnego składania przez dziecko zeznań różnym osobom, dotyczących trudnych wydarzeń w jego życiu. Następnym niezmiernie ważnym kierunkiem zmian w zakresie ochrony praw dzieci–ofiar/świadków przestępstw jest dalsze podnoszenie kompetencji i poziomu wrażliwości profesjonalistów pracujących z tak szczególnie wymagającymi świadkami, jakimi są dzieci. Również dzieci i ich opiekunowie, jako uczestnicy postępowania, powinni być informowani i edukowani. Dzięki wielowymiarowemu działaniu będzie to możliwe.

Autorka jest psychologiem. W Fundacji Dzieci Niczyje prowadzi program „Dziecko – świadek szczególnej troski”