Sędzia społeczny

Tagi: , , ,
Małgorzata Polak

Fot. Archiwum

Pełnienie funkcji ławnika to służba, zaszczyt i honor, ale przede wszystkim wielka odpowiedzialność. Środowisko ławnicze widzi potrzebę poszerzania i doskonalenia swojej wiedzy, by czynnie i aktywnie uczestniczyć w orzekaniu.

1 stycznia 2012 r. rozpocznie się nowa – czteroletnia kadencja. Zgodnie z wolą ustawodawcy, ławnikiem może zostać osoba nieskazitelnego charakteru. Taki wymóg nie ogranicza się wyłącznie do tej grupy, ale zawarty jest w szeregu ustaw i dotyczy m.in.: sędziów, adwokatów, prokuratorów czy urzędników państwowych.

Nieskazitelność, czyli…?

Owa nieskazitelność charakteru wydaje się być dla ustawodawcy kryterium ważnym, choć nie definiuje on tego pojęcia. Zatem wszystkie organy decydujące o powołaniu na wspomniane wyżej urzędy, a także radni gmin dokonujący wyboru ławników zobligowani są do analizy tego pojęcia. Rozumienie terminu „nieskazitelny charakter” nie powinno powodować zasadniczych trudności, mimo braku ustawowej definicji, co więcej jej brak wydaje się zamierzony. Jak podaje M. Zieliński: nieskazitelny charakter to zwrot niedookreślony, który stosowany jest przez ustawodawcę wtedy, gdy zamierza on obdarzyć organ podejmujący decyzje pewną swobodą, elastycznością pozwalającą zastosować normę zawierającą zwrot niedookreślony w najróżniejszych sytuacjach, niemożliwych do wymienienia w przepisie, a nawet do przewidzenia.Trudno się z tym twierdzeniem nie zgodzić.

Jakkolwiek owa nieskazitelność charakteru to pojęcie nieostre, niezdefiniowane, to z pewnością niepuste. Charakter – to termin z dziedziny psychologii, nie mający jednej definicji. Niewątpliwie za charakter można uznać całokształt istotnych i jakościowo specyficznych cech, które wpływają na postępowanie człowieka, zbiór jednolitych i trwałych postaw ukształtowanych w toku rozwoju. W charakterze wyraża się stosunek do samego siebie i innych ludzi oraz do norm i zasad przyjętych w danej społeczności. Termin ten opatruje się często wartościującymi przymiotnikami – jednym z nich jest przymiotnik nieskazitelny co oznacza, że dany charakter jest bez zarzutu, nienaganny, bez skazy moralnej. W słownikowym znaczeniu – człowiek obdarzony nienagannym charakterem to człowiek wielkiej prawości, zacny, kryształowy. Nieskazitelny to inaczej nieposzlakowany, szlachetny, prawy i uczciwy. Nieposzlakowany zaś to taki, któremu nic nie można zarzucić pod względem moralnym, nienaganny, nieskazitelny, doskonały.

Tak rozumiejąc termin nieskazitelny charaktermożna pokusić się o nakreślenie idealnego wzorca sędziego społecznego, który w rzeczywistości nie jest zbyt często osiągany, niemniej pomocny przy rozpatrywaniu konkretnych przypadków jako punkt odniesienia.

Nie dla przeciętności

Nieskazitelność sędziego społecznego ma wymiar formalny (zewnętrzny) – stan, w którym można mu postawić zarzut, że zachował się niegodnie pełnionej funkcji. To jest zachowanie zewnętrznie uchwytne. Natomiast wymiar materialny (wewnętrzny) zawiera się w pytaniu: co nim kieruje i wpływa na jego zachowanie? Ten aspekt jest bardzo trudny do ustalenia albowiem sfera, która nie ujawni się na zewnątrz nie podlega ocenie.

Od ławnika wymaga się po prostu więcej niż od przeciętnego człowieka. Warto zwrócić uwagę na zapobiegliwość ustawodawcy, który wprawdzie wymaga nieskazitelności, to nie bezwzględnie, na co wskazuje odpowiedzialność karna w przypadku niedopełnienia obowiązków przez funkcjonariusza publicznego skutkującego szkodą dla interesu publicznego.

Wzorzec sędziego społecznego wynika w dużej mierze z treści, składnego wobec prezesa sądu, ślubowania:

Ślubuję uroczyście jako ławnik sądu powszechnego służyć wiernie Rzeczypospolitej Polskiej, stać na straży prawa, obowiązki ławnika wypełniać sumiennie, sprawiedliwość wymierzać zgodnie z przepisami prawa, bezstronnie według mego sumienia, dochować tajemnicy państwowej i służbowej, a w postępowaniu kierować się zasadami godności i uczciwości.

To nie są puste słowa – rota zawiera esencję zasad etyki sędziego społecznego i stanowi o jego obowiązkach. Złożenie ślubowania zobowiązuje do określonego zachowania.

Ławnik ślubuje służyć wiernie Rzeczypospolitej Polskiej. Co oznacza owa wierność?

Profesor Gołąb zdefiniował ją jako stan psychiczny określający relacje między ślubującym a Państwem. Te relacje winny cechować: lojalność, oddanie, bezinteresowne przywiązanie, skłonność do poświęceń. Skoro wierność jest stanem wewnętrznym, to z punktu widzenia prawnego, znaczenie ma tylko to, co jest uchwytne zewnętrznie – zachowania dowodzące, że ławnik wymiarowi sprawiedliwości (Państwu) służy – realizuje ciążące na nim obowiązki również etyczne. Zasada ta jest obowiązkiem najogólniejszym i pochłania wszystkie inne jego obowiązki.

Strażnik prawa

Ławnik zobowiązuje się stać na straży prawa. Obowiązek ten swym zakresem pochłania i obejmuje obowiązek orzekania zgodnie z przepisami prawa. Czynienie wszystkiego tego, by nie doszło do naruszenia prawa i obrona tego prawa. W tym mieszczą się zarówno zachowania związane z procesem stosowania prawa, jak też zachowania od tego procesu oderwane, z punktu widzenia tego procesu zewnętrzne.

Do związanych z procesem stosowania prawa należy m.in. orzekanie zgodnie z przepisami prawa. Zatem postępowanie sędziego-ławnika będzie obejmować czynności, które z założenia mają podnosić prestiż i szacunek dla prawa, gdy swym umiejętnym, godnym postępowaniem wzbudzi szacunek dla prawa.

Przez zachowania oderwane od procesu stosowania prawa należy rozumieć postawę w czasie wykonywania czynności w sądzie, jak i postawę poza sądem – w życiu prywatnym. Z tych względów ławnik nie tylko w czasie wykonywania czynności w sądzie, ale także w życiu prywatnym powinien budzić szacunek swoją postawą – faktycznym przestrzeganiem prawa.

Sumienność w pełnieniu funkcji sędziego społecznego oznacza: pilność, rzetelność, dokładność, przykładanie się do czegoś, robienie czegoś najlepiej jak to możliwe, a więc stosunek do pełnionej funkcji. W końcu, ślubowany obowiązek kierowania się zasadami godności i uczciwości wynika z zasad etycznych. Ławnik musi bezwzględnie przestrzegać prawa i to nie tylko wówczas kiedy wykonuje czynności w sądzie, ale także w życiu prywatnym. Powinien strzec powagi pełnionej funkcji – unikać wszystkiego, co mogłoby przynieść ujmę sędziemu społecznemu i osłabiać zaufanie społeczne do tejże instytucji.

Kodeks karny wymienia aż 23 rodzaje funkcji, których sprawowanie związane jest ze statusem funkcjonariusza publicznego. Ławnik, zgodnie z art. 115 § 13 k.k. taki status posiada, co implikuje określone zachowanie – działanie zgodne z prawem i w jego granicach.

Podkreślić należy, że funkcje sprawowane przez te osoby są niezwykle doniosłe dla funkcjonowania państwa. Z tego względu, czynności funkcjonariusza publicznego podlegają szczególnemu reżimowi prawnemu, w tym również w zakresie karnoprawnym. Z jednej strony wykonywanie funkcji chronione jest przez odrębne przepisy Kodeksu karnego, z drugiej zaś strony działalność każdego funkcjonariusza publicznego, a więc także ławnika, związana z nadużyciem swojej funkcji lub niedopełnieniem obowiązków, podlega odpowiedzialności karnej na podstawie przepisów art. 231 k.k. określających: w § 1 typ podstawowy powołanego przestępstwa; w § 2 jego typ kwalifi kowany z uwagi na szczególny cel sprawcy osiągnięcia korzyści majątkowej lub osobistej; w § 3 typ uprzywilejowany z uwagi na zachowanie nieumyślne sprawcy.

Świadomy odpowiedzialności

Ławnik

Rys. Łukasz Jagielski

Podmiotem przestępstwa określonego w art. 231 § 1 – 3 k.k . może być jedynie osoba należąca do kręgu funkcjonariuszy zdefiniowanych w art. 115 § 3 k.k. Jest to przestępstwo indywidualne właściwe – przestępstwo, w którym cecha indywidualna sprawcy przesądza o bycie przestępstwa, do którego znamion należy przekroczenie uprawnień lub niedopełnienie obowiązków wynikających z przepisów określających ich zakres w związku z zajmowanym stanowiskiem lub pełnioną funkcją (przepisy ustawy i rozporządzenia wykonawcze, w tym regulaminy i statuty), a także z istoty stanowiska lub pełnionej funkcji.

W zakresie niedopełnienia obowiązków, o którym mowa w art. 231 § 1, polega ono na zaniechaniu ich wykonania albo na wykonaniu nienależytym, sprzecznym z istotą lub charakterem danego obowiązku. Przekroczenie uprawnień lub niedopełnienie obowiązku w owym typie podstawowym jest przestępstwem umyślnym, które można popełnić zarówno w zamiarze bezpośrednim, jak i ewentualnym (gdy sprawca uświadamia sobie, iż przekraczając uprawnienia lub nie dopełniając obowiązku, sprowadza zagrożenie dobra publicznego lub prywatnego i z tym się godzi).

Określone w art. 231 § 1 k.k. przestępstwo przekroczenia uprawnień lub niedopełnienia obowiązków na szkodę interesu publicznego przez funkcjonariusza publicznego godzi w autorytet oraz zaufanie społeczne do reprezentowanych przez niego władz i instytucji, a także w konkretne interesy i dobra społeczne, zagrożone lub naruszone przestępnym zachowaniem.

Trybunał Konstytucyjny rozpoznawał skargę konstytucyjną dotyczącą ustawowego określenia odpowiedzialności karnej – rozstrzygał, czy art. 231 § 1 k.k. jest zgodny z art. 42 ust. 1 Konstytucji RP. Skarżący podnosił, że brak doprecyzowania zarówno w zaskarżonym przepisie, jak i w innych przepisach Kodeksu karnego treści i zakresu uprawnień oraz obowiązków danego funkcjonariusza publicznego powoduje, iż art. 231 § 1 k.k. jest przepisem blankietowym i narusza zasadę nullum crimen sine legewyrażoną w art. 42 ust. 1 Konstytucji. TK orzekł, że art. 231 § 1k.k. jest zgodny z art. 42 ust. 1 Konstytucji RP (por. wyrok TK z 9 czerwca 2010 r., sygn., akt SK 52/08). Uzasadniając wyrok, sędzia sprawozdawca – Andrzej Rzepliński, podkreślił, że: funkcjonariusz publiczny ma pierwotny prawny obowiązek znajomości aktów określających jego uprawnienia i obowiązki, nadto nie wszystkie obowiązki i uprawnienia służbowe określają wyraźnie przepisy; mogą one wynikać również z samego charakteru i istoty zadań danego stanowiska, z rodzaju dokonywanej czynności albo z ogólnych zasad sprawowania funkcji czy też obowiązków służbowych. Obowiązek sprawcy nie musi wynikać z konkretnego przepisu prawnego. Wystarczy, że wynika on z istoty spełnianej funkcji.

W przypadku ławników, niewątpliwie ciążące na nich obowiązki wynikają z treści ślubowania oraz przepisów zawartych w rozdziale VII ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych.

Szczególna ochrona

Ławnicy korzystają z ochrony prawnej przysługującej funkcjonariuszom publicznym. Kodeks karny zapewnia im ochronę prawną w związku z pełnieniem funkcji w przypadku: naruszenia jego nietykalności cielesnej (art. 222 k.k.); czynnej napaści na niego (art. 223 k.k.); znieważenia go (art. 226 k.k.); wymuszenia na nim przedsięwzięcia lub zaniechania prawnej czynności służbowej (art. 224 § 2 k.k.). Za wymienione przestępstwa grożą wysokie kary.

Zagwarantowana szczególna ochrona prawna jest niewątpliwie wyrazem troski ustawodawcy o prawidłowe (niezakłócone) wykonywanie nałożonych na nich obowiązków. Groźba surowych sankcji za podejmowanie czynności dezorganizujących wykonywanie obowiązków przez funkcjonariuszy publicznych to niewątpliwie wyraz rangi nadanej im przez ustawodawcę – osób ważnych dla sprawnego działania kluczowych instytucji Państwa.

Z orzeczenia Sądu Najwyższego (uchwała SN I KZP 34/09 z dnia 24 lutego 2010 r.) wynika, że ławnicy sądów powszechnych, orzekający w sprawach, w których występuje tajemnica państwowa, powinni mieć do niej dostęp na takich zasadach jak sędziowie.

W uzasadnieniu przywołano argumenty natury ustrojowej wskazując, że zgodnie z art. 182 Konstytucji RP ławnicy to obywatele biorący udział w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości należący do podmiotów uczestniczących w funkcjonowaniu władzy sądowniczej, oddzielonej na mocy art. 10 Konstytucji RP od władzy ustawodawczej i wykonawczej. Nadto zgodnie z art. 169 § 1 usp ławnicy w zakresie orzekania są niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji i ustawom.

Według SN, warunkowanie dostępu ławników do informacji niejawnych wskazywałoby na postrzeganie istoty ich niezawisłości w orzekaniu w inny sposób, niż niezawisłości sędziów oraz autoryzowałoby swego rodzaju kontrolę władzy wykonawczej nad częścią osób sprawujących władzę sądowniczą. SN zwrócił uwagę, że po wyborze ławnicy składają ślubowanie według roty ustalonej dla sędziów i ślubują m.in. dochować tajemnicy służbowej i państwowej. Zdaniem SN – także ze względu na wymogi spełnienia rękojmi zachowania tajemnicy w postępowaniach sądowych, ustawodawca postawił wysokie kryteria wzorca osobowościowego kandydata na ławnika oraz przewidział tryb kontroli postępowania ławników już w toku kadencji.

Zgodnie z art. 169 § 3 usp – do ławników przepis art. 85 § 4 stosuje się odpowiednio. Przepis art. 85 § 4 u.s.p. stanowi o dostępie sędziego do informacji niejawnych. Zawarte są w nim trzy normy: w pierwszej stwierdza się, że wobec osoby pełniącej urząd na stanowisku sędziego nie przeprowadza się postępowania sprawdzającego przewidzianego w ustawie o ochronie informacji niejawnych. W drugiej, że przed przystąpieniem do pełnienia obowiązków sędzia zapoznaje się z przepisami o ochronie informacji niejawnych i składa oświadczenie o znajomości tych przepisów. Trzecia mówi, że informacje niejawne mogą być udostępnione sędziemu tylko w zakresie niezbędnym do pełnienia urzędu na stanowisku sędziowskim, pełnienia powierzonej funkcji lub wykonywania powierzonych czynności.

Warto i należy szkolić

W odniesieniu do ławników udostępnienie informacji niejawnych ma znaczenie tylko przy uczestniczeniu w rozpoznawaniu spraw przed sądem pierwszej instancji (orzekanie) a nie jak w przypadku sędziego, także przy pełnieniu powierzonej mu funkcji i wykonywaniu powierzonych czynności. Te dwie ostatnie sfery aktywności zawodowej sędziego (o ile są mu powierzone) nie dotyczą ławnika, gdyż jego rola ogranicza się do uczestniczenia w orzekaniu.

W świetle powyższego, ławnik – przed przystąpieniem do pełnienia czynności w sądzie – ma obowiązek zapoznania się z przepisami ustawy z dnia 5 sierpnia 2010 r. o ochronie informacji niejawnych (Dz. U. Nr 182, poz. 1228) i złożenia oświadczenia o znajomości tych przepisów. Informacje niejawne mogą być udostępnione ławnikowi tylko w zakresie niezbędnym do wykonywania przez niego funkcji ławnika.

Jakkolwiek ławnicy, z mocy ustawy mają dostęp do informacji niejawnych, to niewątpliwie wskazane byłoby przeprowadzenie szkolenia dotyczącego odpowiedzialności karnej związanej z ujawnieniem tajemnicy państwowej, procedur ochrony informacji niejawnych oraz zapoznanie ławników z zarządzeniami wewnętrznymi prezesów poszczególnych sądów dotyczącymi tychże procedur. Szkolenie w tym zakresie wydaje się być bardzo ważne przede wszystkim dla ławników, w kontekście ciążącej na nich odpowiedzialności karnej w razie ujawnienia tajemnicy państwowej.

 Ławnik idealny
Powinien być:
Uczciwy, zrównoważony, sumienny, cierpliwy, o wysokiej kulturze osobistej, uprzejmy, samokrytyczny, asertywny nadto powinien mieć wysokie poczucie sprawiedliwości i słuszności z jednoczesną skłonnością do rozumnego kompromisu.Powinien umieć:
Panować nad emocjami, krytycznie patrzeć nie tylko na cudze, ale także na własne czyny, a przede wszystkim bezwzględnie przestrzegać porządku prawnego.

Tę potrzebę artykułują ławnicy, dostrzega ją także resort sprawiedliwości. Pierwszy krok został zrobiony. W styczniu 2011 r. Ośrodek Badań i Analiz oraz Współpracy Międzyinstytucjonalnej i Promocji KSSiP skierował do ławników ankietę, której celem było zbadanie ich potrzeb szkoleniowych i oczekiwań w tym zakresie. Ankietowanych pytano m.in. o: doświadczenie w wykonywaniu obowiązków ławnika, preferowane formy zdobywania wiedzy i zakres tematyczny przyszłych szkoleń.

Na doskonaleniu umiejętności związanych z pełnieniem funkcji powinno zależeć każdemu ławnikowi. W związku z tym winien on dążyć do poszerzania i doskonalenia wiedzy z zakresu metodyki pracy sędziego społecznego, w szczególności dotyczącej przeprowadzanych przez skład orzekający czynności procesowych oraz innych obowiązków orzeczniczych.

Mając na uwadze należyte wywiązywanie się z obowiązków, za istotną należy uznać znajomość i wykładnię przepisów prawnych ważnych w realizacji zadań ławnika oraz bieżących zmian legislacyjnych w tym zakresie. Nadto niewątpliwie przydatna byłaby wiedza dotycząca ustroju i bieżącego funkcjonowania sądów powszechnych. Ławników, choć z pewnością nie wszystkich, zainteresowałoby poszerzanie i bieżące aktualizowanie wiedzy na temat zmian w instytucjach prawnych. Abstrahując zaś od zagadnień stricte prawnych, bardzo ważne jest, chociażby w kontekście kolegialności orzekania, rozwijanie umiejętności komunikacji interpersonalnej, koniecznej w wykonywaniu zadań ławnika.

Dotychczas szkolenia organizowały sądy we własnym zakresie. Dlatego też środowisko ławnicze bardzo liczy na zmaterializowanie się inicjatywy resortu sprawiedliwości w zakresie realizacji profesjonalnych szkoleń. Dla zapewnienia czynnego i świadomego uczestnictwa ławników w orzekaniu szkolenia są po prostu niezbędne.