Asystenci sędziów chcą się szkolić

Rozszerzenie wymagań i zadań wobec asystenta sędziego niesie za sobą nowe potrzeby edukacyjne tej grupy zawodowej. Czy oferta szkoleniowa jest efektywna i adekwatna do liczby zainteresowanych i ich poziomu merytorycznego?

Instytucja asystenta sędziego została po raz pierwszy wprowadzona do polskiego porządku prawnego ustawą z dnia 17 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (zwaną dalej „u.s.p.”). Zgodnie z pierwotnym założeniem ustawodawcy, asystenci sędziów zostali powołani do samodzielnego wykonywania czynności z zakresu administracji sądowej oraz czynności związanych z przygotowaniem spraw do rozpoznania. Wśród wymagań stawianych przed osobami zatrudnianymi na stanowiskach asystentów sędziów postawiono wymóg ukończenia wyższych studiów prawniczych w Polsce z tytułem magistra lub zagranicznych studiów prawniczych uznawanych na terenie Polski, a także wymóg przepracowania jednego roku na stanowisku praktykanta (art. 155 § 2 pkt 3 i 5 ówczesnej u.s.p.).

Prawa ręka sędziego

Szczegółowe kwestie związane z wykonywaniem czynności asystenta sędziego zostały określone w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 5 listopada 2002 r. w sprawie szczegółowego zakresu i sposobu wykonywania czynności przez asystentów sędziów (Dz. U. z 2002 r. Nr 192 poz.1613). Do jego obowiązków należało m.in. sporządzanie projektów zarządzeń przygotowujących sprawę do rozpoznania na rozprawie lub posiedzeniu oraz projektów orzeczeń niekończących postępowania w sprawie i ich uzasadnień. Asystent sędziego, po przepracowaniu sześciu lat na tym stanowisku, uprawniony był do zgłoszenia prezesowi sądu apelacyjnego zamiaru przystąpienia do egzaminu sędziowskiego (art. 155 § 7 ówczesnej u.s.p.).

Kolejne nowelizacje przepisów u.s.p. stopniowo zwiększały zakres wymagań stawianych przed osobami ubiegającymi się o stanowisko asystenta sędziego. Zawarte w pierwotnej wersji ustawy wymaganie przepracowania jednego roku na stanowisku praktykanta zastąpiono w 2004 r. obowiązkiem odbycia stażu urzędniczego w sądzie lub w prokuraturze. Następnie w 2009 r. w miejsce tego obowiązku wprowadzono wymóg ukończenia aplikacji w Krajowej Szkole Sądownictwa i Prokuratury lub złożenia egzaminu sędziowskiego lub prokuratorskiego, czy też ukończenia aplikacji notarialnej, adwokackiej lub radcowskiej i złożenia odpowiedniego egzaminu zawodowego kończącego tę aplikację.

Oferta szkoleniowa krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury dla asystentów sędziów w 2011r. obejmuje:
1. szkolenie z zakresu postępowania w sprawach z elementem zagranicznym adresowane do asystentów pracujących w wydziałach cywilnych, gospodarczych, pracy i ubezpieczeń społecznych oraz rodzinnych we wszystkich apelacjach,
2. szkolenie z zakresu metodyki pracy asystenta sędziego adresowane do asystentów sędziów pracujących w wydziałach karnych sądów pięciu apelacji.

Zakres zadań realizowanych przez asystentów również uległ rozszerzeniu. W wyniku nowelizacji powołanego powyżej rozporządzenia, w grudniu 2006 r. powierzono im m.in. przygotowywanie projektów wszystkich orzeczeń wraz z ich uzasadnieniami. Obecnie oprócz przygotowywania projektów orzeczeń i uzasadnień (a także projektów zarządzeń przygotowujących sprawę do rozpoznania na rozprawie lub posiedzeniu oraz zarządzeń w zakresie warunków formalnych aktu oskarżenia), wykonują również czynności związane z analizą akt spraw przydzielonych do referatu sędziego, zarzutów zawartych w środkach odwoławczych, a także są uprawnieni do podejmowania czynności w zakresie wykonywania orzeczeń w sprawach karnych i rodzinnych.

Ponadto, w treści obecnie obowiązującego art. 155 § 7 u.s.p. utrzymano uprawnienie asystenta sędziego przystąpienia do egzaminu sędziowskiego po przepracowaniu odpowiedniego okresu na stanowisku asystenckim, który obecnie wynosi 4 lata.

Warto podkreślić, że to asystenci sędziów najczęściej wykonują czynności polegające na sporządzaniu projektów orzeczeń, w tym zarówno orzeczeń rozstrzygających sprawę co do istoty, jak i też orzeczeń nie rozstrzygających istoty sprawy (postanowień), projekty zarządzeń oraz – co wydaje się najważniejsze – projekty uzasadnień do orzeczeń rozstrzygających sprawę co do istoty (wyroków, postanowień) w cywilnym postępowaniu nieprocesowym.

We współpracy asystentów z sędziami ukształtowała się praktyka, zgodnie z którą asystent samodzielnie przygotowuje projekt orzeczenia, aby następnie, po jego sporządzeniu, przekazać go sędziemu. Następnie sędzia wnosi do projektu ewentualne korekty. Powyżej omówiona praktyka wymaga od asystentów dużej samodzielności w rozstrzyganiu kwestii związanych z wykładnią przepisów prawnych, a wręcz doskonałej znajomości przepisów prawa i orzecznictwa w danej dziedzinie.

Wydaje się też kwestią dosyć oczywistą, że sędziowie lepiej oceniają współpracę z asystentami, którzy w przygotowywanych projektach umieszczają trafne oceny co do wykładni przepisów lub też dokonują trafnej subsumcji stanu faktycznego do obowiązującego stanu prawnego. Sędzia, który nie jest zmuszony do dokonywania nadmiernej liczby korekt, jest przez to znacznie odciążany w swojej pracy orzeczniczej. Dzięki temu zaoszczędzony czas może przeznaczyć na rozstrzyganie większej liczby spraw na sesjach.

Wyższe kwalifi kacje vs. oferta szkoleniowa

Omawiając problematykę szkoleń dla asystentów sędziów należy zauważyć, że obecnie na stanowiskach asystenckich zatrudniane są osoby o bardzo wysokich kwalifi kacjach. Wymagane jest bowiem ukończenie aplikacji prawniczej, w niektórych przypadkach zakończonej wynikiem pozytywnym z egzaminu zawodowego: adwokackiego, radcowskiego lub notarialnego.

Innym elementem, mającym znaczenie dla dokonania oceny efektywności obecnego modelu szkolenia asystentów, jest liczebność tej grupy zawodowej. Według danych na dzień 30 czerwca 2011 r., asystenci sędziów w sądach powszechnych wszystkich szczebli stanowią grupę zawodową liczącą 2920 osób. W tym w sądach rejonowych zatrudnia się 1504 osób, w sądach okręgowych 1217 osób, zaś w sądach apelacyjnych 199 osób.

Wymagania wobec tej grupy zawodowej, jak i jej liczebność powinny mieć zatem wpływ na dobór tematyki oraz liczbę szkoleń. W tym miejscu należy postawić pytanie, czy rzeczywiście czynniki te w dostatecznym stopniu brane są pod uwagę przy organizowaniu szkoleń dla asystentów sędziów.

Obecnie szkolenia prowadzone są w dwóch formach. Szkolenia organizowane przez Krajową Szkołę Sądownictwa i Prokuratury dla asystentów z całego kraju oraz szkolenia wewnętrzne organizowane przez okręgi sądowe.

Szkolenie z zakresu postępowania w sprawach z elementem zagranicznym obejmowało takie zagadnienia, jak pojęcie transgranicznego charakteru sprawy, jurysdykcja w sprawach cywilnych i handlowych z elementem zagranicznym, współpraca państw w zakresie doręczania dokumentów sądowych i pozasądowych w sprawach cywilnych i handlowych, współpraca w zakresie przeprowadzania dowodów w sprawach cywilnych i handlowych, procedury uznawania i stwierdzania wykonalności orzeczeń, ugód i dokumentów urzędowych, europejski tytuł egzekucyjny.

Z kolei szkolenie z zakresu metodyki pracy asystenta obejmowało takie zagadnienia jak elementy wiedzy o ustroju sądów powszechnych, organizacja i funkcjonowanie sądownictwa powszechnego, prawa i obowiązki asystentów sędziów, metodyka postępowania, asystent sędziego– sędzia a także wybrane zagadnienia z zakresu procedury karnej takie jak: postępowanie międzyinstancyjne, apelacja, przygotowanie rozprawy odwoławczej, w tym wstępna analiza zarzutów zawartych w środku odwoławczym, przygotowanie posiedzenia, w tym kontrola sprawności, terminowości i prawidłowości wykonywania zarządzeń sędziego-przewodniczącego wydziału, rodzaje orzeczeń wydanych przez sąd w postępowaniu odwoławczym, zasady prawidłowego sporządzania projektów orzeczeń.

Szkolenia e-learningowe

Należy też wskazać, że asystenci sędziów mogą korzystać z przygotowanej przez Krajową Szkołę oferty szkoleń e-learningowych, które są jednak adresowane głównie do sędziów i prokuratorów.

Obecnie na portalu internetowym uruchomionym przez Krajową Szkołę dostępne są szkolenia o następującej problematyce:

  • Alternatywne metody rozwiązywania sporów. Mediacje., Komunikacja interpersonalna, Sztuka autoprezentacji
  • Wystąpienia publiczne i medialne;
  • Komunikacja w mediach;
  • Międzynarodowe postępowanie upadłościowe;
  • Przestępstwa komputerowe – metodyka prowadzenia postępowań;
  • Wypadki drogowe – problematyka postępowania przygotowawczego i sądowego;
  • Rachunkowość w prawie gospodarczym;
  • System prawny w Niemczech: niemiecki język prawniczy na poziomie A2;
  • Dobre praktyki zarządzania: modernizacja zarządzania jednostkami wymiaru sprawiedliwości;
  • Finanse przedsiębiorstw dla sędziów i prokuratorów;
  • System prawny w Wielkiej Brytanii: angielski język prawniczy na poziomie A2;
  • The UK Legal System: English for lawyers – level B2;
  • System prawny we Francji: francuski język prawniczy na poziomie A2.

Jakkolwiek e-learning jest interesującą formą podnoszenia kwalifi kacji zawodowych, to jednak należy wskazać, że stanowi ofertę skierowaną do ogółu pracowników sądownictwa, nie zaś li tylko do grupy asystenckiej.

Zbyt skromna oferta

Wracając do omawiania kwestii szkoleń tradycyjnych, organizowanych przez Krajową Szkołę, należy wskazać, że oba szkolenia przeznaczone były dla grup liczących od 50 do 70 osób z każdej apelacji. Dokonując oceny ich przydatności w codziennej pracy asystentów sędziów, w pierwszej kolejności należy dostrzec, że propozycja szkoleniowa adresowana do obu grup asystentów sędziów przedstawia się nadzwyczaj skromnie. Obejmuje ona jedno szkolenie specjalistyczne dla asystentów pracujących w pionie cywilnym oraz jedno o charakterze ogólnym dla asystentów pracujących w pionie karnym. Jakkolwiek wybór tematu szkolenia dla asystentów pionu cywilnego należy ocenić jako interesujący, o tyle problematyka poruszana na szkoleniu z zakresu metodologii pracy asystenta pionu karnego wydaje się na tyle ogólna, że stawia pod znakiem zapytania celowość przeprowadzania tego typu zajęć.

Powyższy pogląd nie będzie uznany za kontrowersyjny, jeżeli przyjrzymy się bliżej specyfi ce pracy asystenta sędziego wspomagającego sędziego orzekającego w wydziale karnym. W pierwszej kolejności należy wskazać, że samodzielność pracy asystenta przygotowującego projekt orzeczenia lub uzasadnienia do wyroku stawia przed nim wymóg posiadania bardzo szczegółowej wiedzy na temat wielu zagadnień o charakterze proceduralnym czy materialno-prawnym. Asystent sędziego przygotowujący dla sędziego projekt wyroku łącznego wraz z uzasadnieniem, jest zmuszony do samodzielnego rozwikłania zagadnień daleko bardziej skomplikowanych aniżeli ogólna technika sporządzenia takiego orzeczenia. Powinien zatem znać orzecznictwo dotyczące zasad wydawania wyroków łącznych oraz łączenia kar poszczególnych rodzajów w sposób na tyle biegły, aby przygotować projekt orzeczenia wraz z uzasadnieniem na takim poziomie merytorycznym, który odpowiadałby sędziemu i nie wymagał od niego nanoszenia korekt.

Z kolei kwestie ustrojowe związane ze statusem asystenta oraz inne zagadnienia poruszane na omawianym szkoleniu, jakkolwiek mające doniosłe znaczenie, są posiadane przez asystentów z pewną praktyką zawodową. Nadmienić też należy, że w żadnym miejscu nie wskazano, że adresatami tego typu szkolenia są asystenci rozpoczynający dopiero swoją pracę w tym zawodzie.

Trzeba też pamiętać, że obecnie od asystentów sędziów – przepisami u.s.p. – wymagana jest wiedza na poziomie osoby kończącej aplikację ogólną lub legitymującej się złożonym egzaminem adwokackim, notarialnym lub radcowskim kończącym daną aplikację prawniczą. Nie powinno też ujść uwadze to, że dużą część osób zatrudnionych w sądach powszechnych na stanowiskach asystenckich stanowią osoby, które ukończyły aplikację sądową i zdały egzamin sędziowski.

Należy też zwrócić uwagę na liczbę osób, które mogły skorzystać z oferty szkoleniowej Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury. Zakładając, że średnio w jednym szkoleniu dla każdej apelacji wzięło udział 60 asystentów, można łatwo obliczyć, że zorganizowanie 16 szkoleń dla grup tej wielkości umożliwi przeszkolenie 960 asystentów, co przy ogólnej liczbie 2920 asystentów sędziów będzie stanowiło około 33,1% ogółu asystentów.

Oferta szkoleniowa Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury nie stanowi obecnie atrakcyjnej propozycji podnoszenia kwalifikacji zawodowych z powodu bardzo małej liczby ofert szkoleniowych przewidzianych dla asystentów sędziów (jedna oferta szkoleniowa dla jednego asystenta), zbyt ogólnego zakresu szkolenia, nie uwzględniającego w dostatecznym stopniu specyfiki pracy oraz kwalifikacji osób zatrudnionych na stanowiskach asystenckich oraz nieadekwatności oferty szkoleniowej do ogólnej ilości asystentów sędziów wykonujących pracę w sądach powszechnych.

Pogląd o niedostatecznej liczbie ofert szkoleniowych dla asystentów znajduje również uzasadnienie w porównaniu z liczbą szkoleń adresowanych do sędziów, prokuratorów i innych pracowników sądownictwa. Proporcja ta wypada niekorzystnie dla asystentów.

Szkolenia „wewnętrzne”

Sędzia Adam Czerwiński:
Od pierwszych chwil działalności Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury asystenci są adresatami kolejnych, corocznie przygotowywanych propozycji szkoleniowych.
Są to m.in. szkolenia adresowane wyłącznie do tej grupy zawodowej, jak i inne szkolenia tematyczne, w których asystenci mogą uczestniczyć o ile pracodawca deleguje ich do udziału w takim szkoleniu. W 2009 r. asystenci przeszli pogłębiony, czteromodułowy cykl szkoleniowy na szkoleniach wyjazdowych w ośrodkach KSSiP.
W kolejnych latach szkolenia miały na celu usystematyzowanie i aktualizację wiedzy.
Ciekawą propozycją, zwłaszcza dla tej grupy zawodowej składającej się głównie z ludzi młodych, mogą być szkolenia e-learningowe oferowane przez Krajową Szkołę. Aktualnie na platformie e-learningowej Krajowej Szkoły znajduje się 14 interesujących modułów szkoleniowych,
łącznie z możliwością nauki języka obcego.
Od początku działalności Krajowej Szkoły przeszkolono odpowiednio:
w 2009 r.– 1819 asystentów sędziów;
w 2010 r. – 935 asystentów sędziów;
w I półroczu 2011 r. – 316 asystentów
sędziów;
Krajowa Szkoła w 2010 r. w ramach prowadzonej działalności wydawniczej zleciła opracowanie i wydanie  książki zatytułowanej „Metodyka pracy asystenta sędziego”.

Asystenci sędziów w niektórych okręgach sądowych mogą skorzystać z oferty szkoleń wewnętrznych realizowanych przez okręgowe ośrodki szkolenia. Przykładowo można wskazać, że tego typu szkolenia były prowadzone w okręgu Sądu Okręgowego w Szczecinie oraz w okręgu Sądu Okręgowego w Warszawie.

W jednym z wymienionych powyżej sądów szkolenia były realizowane odrębnie dla asystentów wykonujących pracę w wydziałach pionu cywilnego, odrębnie w wydziałach pionu karnego. Zajęcia były przeprowadzane w cyklu rocznym i odbywały się jeden raz w miesiącu w wymiarze ośmiu godzin lekcyjnych. W tym czasie asystent sędziego był zwolniony od obowiązków służbowych i miał obowiązek uczestniczyć w zajęciach.

Zakres problematyki nie odbiegał zasadniczo od zakresu wiedzy „podręcznikowej” jaka jest wymagana na egzaminie z danego przedmiotu przewidzianego planem uniwersyteckich studiów prawniczych. Zajęcia szkoleniowe, jakkolwiek potrzebne, nie spotykały się z pozytywnym odbiorem ze strony uczestniczących w nich asystentów z uwagi na niedostateczną szczegółowość omawianych na nich zagadnień. Podnoszono przy tym, że celowe byłoby przeprowadzenie zajęć na poziomie adekwatnym do poziomu zajęć prowadzonych niegdyś dla aplikantów sądowych. W praktyce asystent sędziego w swojej pracy zawodowej staje przed koniecznością rozwiązywania zagadnień prawnych na takim poziomie merytorycznym, jaki jest wymagany od dobrze sporządzonego uzasadnienia orzeczenia sądowego.

Pomimo pewnych zastrzeżeń co do warstwy merytorycznej szkolenia, nie można nie zauważyć, że szkoleniem tym objęci byli wszyscy asystenci pracujący w danym okręgu sądowym. I to z pewnością należy ocenić pozytywnie. Trzeba jednak dodać, że nie we wszystkich okręgach sądowych praktykowane były tego typu formy podnoszenia kwalifikacji zawodowych kadry asystenckiej.

Omawiając kwestie szkoleń dla asystentów, należy również zwrócić uwagę na fakt, że część asystentów sędziów rozpoczynała swoje zatrudnienie pod rządami przepisów, które nie wymagały od nich ukończenia stosownej aplikacji prawniczej. W środowisku asystenckim stale są podnoszone postulaty przeprowadzenia specjalistycznych szkoleń , które ułatwiłyby im pomyślne złożenie egzaminu sędziowskiego, do którego są uprawnieni z mocy art. 155 § 7 obecnie obowiązującej u.s.p.

Proponowany kierunek zmian

Obecnie asystenci sędziów stanowią profesjonalną i dość liczną grupę pracowników sądownictwa. Jednak brak jest całościowego i spójnego modelu szkolenia adresowanego do kadry asystenckiej w sądach powszechnych.

Przy analizowaniu oferty szkoleniowej Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury dla asystentów sędziów odnosi się wrażenie, że dobór tematyki zajęć nie jest poparty pogłębioną analizą specyfiki pracy asystenta sędziego oraz potrzeb osób zatrudnionych w sądach w tym charakterze. Poza tym zakres problematyki poruszanej na szkoleniach, a także ich liczba wydają się dalece niewystarczające.

Uzasadnionym rozwiązaniem byłoby opracowanie modelu szkolenia asystentów sędziów, uwzględniającego realne potrzeby sądownictwa powszechnego oraz potrzeby w zakresie ich rozwoju zawodowego, być może we współpracy z środowiskiem asystenckim reprezentowanym przez Ogólnopolskie Stowarzyszenie Asystentów Sędziów.

Autor jest głównym specjalistą – asystentem sędziego w Departamencie Kadr Ministerstwa Sprawiedliwości