Jak chronić najmłodszych?

VIII Ogólnopolska Konferencja „Pomoc dzieciom – ofiarom przestępstw”, która odbyła się 24 i 25 października 2011 r. w Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie zgromadziła szerokie grono ekspertów z kraju i zagranicy.

Począwszy od 2003 r. konferencja organizowana jest przez Ministerstwo Sprawiedliwości, Urząd Miasta Stołecznego Warszawy oraz Fundację Dzieci Niczyje.

Tegoroczne spotkanie honorowym patronatem objęli Prokurator Generalny, Minister Zdrowia, Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, Minister Pracy i Polityki Społecznej, Rzecznik Praw Obywatelskich, Rzecznik Praw Dziecka oraz Marszałek Województwa Mazowieckiego.

Unijny priorytet

Wzorem lat ubiegłych konferencja poświęcona została pomocy dzieciom, które doświadczyły różnych form przemocy i wykorzystywania, a także ochronie praw dzieci, które uczestniczą w procedurach prawnych. Krajowi i zagraniczni eksperci przedstawili uczestnikom modelowe rozwiązania zapobiegania przestępstwom wobec dzieci oraz najnowsze ustalenia empiryczne i teoretyczne, dotyczące problemu krzywdzenia najmłodszych. Zaprezentowane zostały projekty i inicjatywy praktycznej pomocy dzieciom – ofiarom przestępstw i ich rodzinom. Uczestnicy konferencji mogli wziąć udział m.in. w sesjach plenarnych, wykładach, panelach dyskusyjnych, sesjach referatowych i warsztatach.

Konferencja została wpisana w plan polskiej Prezydencji w Radzie Unii Europejskiej. Temat spotkania całkowicie wpisuje się w jeden z priorytetów naszego unijnego przewodnictwa w zakresie wymiaru sprawiedliwości, jakim jest „Ochrona praw obywateli w Unii Europejskiej” (w tym ochrona praw ofiar w sprawach karnych, poprzez wymianę dobrych praktyk i edukację profesjonalistów).

Wśród zaproszonych wykładowców znaleźli się eksperci zagraniczni m.in. prof. Danya Glayser – psychiatra rozwojowy i pediatra z Wielkiej Brytanii, prof. Michael Lamb – wykładowca Cambridge i ekspert w dziedzinie przesłuchań dzieci oraz prof. Mark Chaffin – psycholog z Uniwersytetu w Oklahomie, specjalista w zakresie pomocy dzieciom krzywdzonym i terapii sprawców przemocy. Nie zabrakło również ekspertów z Polski. W konferencji wzięli udział m.in. prof. Jerzy Mellibruda ze Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej w Warszawie, prof. Maria Kolankiewicz z Uniwersytetu Warszawskiego, prof. Józef Gierowski z Instytutu Ekspertyz Sadowych w Krakowie, prof. Anna Brzezińska z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu i prof. Mariusz Jędrzejko z Mazowieckiego Centrum Profilaktyki Uzależnień.

Od wykładu do panelu

Arleta Suchorska
Wykładowca, Wydział Prawa i Administracji
Uniwersytet Opolski

Coroczna ogólnopolska konferencja „Pomoc dzieciom – ofiarom przestępstw” jest jedną z tych konferencji, na które się z niecierpliwością czeka ze względu nie tylko na jej tematykę, ale przede wszystkim ze względu na jej treść merytoryczną, na możliwość zapoznania się z najnowszymi trendami, rozwiązaniami, projektami zarówno teoretycznymi, jak i – a może przede wszystkim – praktycznymi. Wystąpienia krajowych i zagranicznych autorytetów, sesje plenarne, warsztaty, panele dyskusyjne i inne formy konferencji bardzo wzbogacają i urozmaicają obrady. A co najważniejsze, jest to możliwość wymiany „myśli” i doświadczeń osób z różnych stron kraju, o różnym doświadczeniu zawodowym. Dla mnie osobiście jest to niezmiernie ważna konferencja ze względów merytorycznoedukacyjnych i myślę, że nie jestem w tym odosobniona. Jest to konferencja pomyślana zarówno o praktykach, by ubogacić ich profesję, jak również i o teoretykach, by zwrócić uwagę na ważkie problemy. Jest tak ciekawą pod każdym względem konferencją, że zawsze mam problem, którą sesję wybrać, gdyż przeważnie mam ochotę uczestniczyć w kilku naraz, ze względu na tak interesujące poruszane podczas spotkania tematy.

Wobec olbrzymiego zainteresowania konferencją w ubiegłym roku, nie tylko środowisk zawodowych związanych z wymiarem sprawiedliwości, ale także ze strony mediów, do jej tegorocznej edycji zaproszonych zostało ok. 2 tysięcy uczestników (sędziowie, prokuratorzy, adwokaci, policjanci, kuratorzy sądowi, biegli psycholodzy, pedagodzy, naukowcy, pracownicy placówek pomocowych dla dzieci) z całej Polski.

W pierwszym dniu konferencji, po sesji inauguracyjnej odbyły się trzy sesje plenarne: „Przestępstwa wobec dzieci w Polsce – regulacje i procedury prawne”, „Przemoc wobec dzieci – mechanizmy, konsekwencje, pomoc” oraz „Medyczne aspekty krzywdzenia dzieci”.

Dzień drugi, to prawie 40 spotkań z ekspertami skierowanych do różnych grup zawodowych mających w swojej pracy kontakt z dzieckiem pokrzywdzonym przestępstwem.

Sędziowie, prokuratorzy i kuratorzy sądowi mogli wziąć udział w m.in.: panelu dyskusyjnym „Po nowelizacji ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie”, warsztacie „Przesłuchanie dziecka”, sesji referatowej „Ochrona dzieci przed wykorzystywaniem seksualnym” czy „Komercyjne wykorzystywanie dzieci”.

Sędziowie tłumnie pojawili się na warsztacie dotyczącym „Stereotypów w podejmowaniu decyzji przez sędziego”. Podobne zajęcia także w 2010 r. cieszyły się szczególnym zainteresowaniem sędziów i prokuratorów.

Równie interesujący okazał się wykład dotyczący „Przesłuchania dziecka”, jak również panel dyskusyjny poświęcony „Instytucji kuratora procesowego” dla dziecka ofiary przestępstwa i sesja referatowa „Opiniowanie sądowe w sprawach z udziałem dzieci”.

Najbardziej wytrwali uczestnicy konferencji po południu wzięli udział m.in. w panelu dyskusyjnym „Świadek w wieku 15-18 lat – dziecko czy dorosły” oraz sesji referatowej „Rola biegłego psychologa”.

Przyjazne pokoje przesłuchań

Cztery lata współpracy Ministerstwa Sprawiedliwości z Fundacją Dzieci Niczyje i członkami Koalicji Na Rzecz Przyjaznego Przesłuchiwania Dzieci zaowocowały opracowaniem w 2008 r. standardów, jakim winny podlegać miejsca służące do przesłuchiwania dzieci – przyjazne dla małoletnich świadków.

Standardy te znaleźć można zarówno na stronie internetowej Fundacji www.dzieckoświadek. pl, jak i na stronie Ministerstwa Sprawiedliwości w zakładce: „Pomoc dzieciom ofiarom przestępstw”, czy na www. pokrzywdzeni.gov.pl.

Standardy te posłużyły dla stworzenia miejsc przyjaznych dzieciom, które co roku otrzymują z rąk Ministra Sprawiedliwości „Certyfikaty Przyjaznych Pokoi Przesłuchań”.

Przyjazny Pokój Przesłuchań, spełniający standardy rekomendowane przez Ministerstwo Sprawiedliwości i Fundację Dzieci Niczyje, to jednak nie wszystko. W pokoju przebywa dziecko i sędzia przesłuchujący je w obecności biegłego psychologa. Osoby te winny być właściwie przygotowane do przesłuchania i jego przeprowadzenia. Sędziom i psychologom przeprowadzającym przesłuchania dzieci a także prokuratorom przygotowującym materiał dowodowy do przesłuchania pomóc mają przedstawione na VII konferencji „Standardy przesłuchiwania małoletnich świadków w trybie art. 185a i 185b Kodeksu postępowania karnego”, opracowane przez Fundację Dzieci Niczyje i Radę Ekspertów ds. Ochrony Dzieci-Ofiar Przestępstw, której członkami są również przedstawiciele Ministra Sprawiedliwości.

Zgodnie z opracowanymi standardami przesłuchanie małoletnich świadków i ofiar przestępstw powinno być prowadzone w sposób:

– zgodny z systemem prawnym oraz z europejskimi i międzynarodowymi standardami, umożliwiający pozyskanie wartościowego materiału dowodowego,
– odpowiadający możliwościom rozwojowym przesłuchiwanego dziecka, gwarantujący ochronę praw dziecka, z nastawieniem na unikanie jego wtórnej traumatyzacji, wynikającej z udziału w procedurach prawnych,
– przy pełnym, właściwym wykorzystaniu możliwości lokalowych i technicznych przyjaznego pokoju przesłuchań dzieci,
– z dbałością o wyeliminowanie okoliczności, które mogą skutkować powtórnymi przesłuchaniami dziecka.

Standardy te, po otrzymaniu rekomendacji Ministra Sprawiedliwości i przesłaniu ich w 2010 r. do wszystkich sądów w Polsce, z pewnością pomagają sędziom przesłuchującym dzieci w prowadzeniu tych jakże trudnych czynności.

Posługiwanie się ww. standardami nie zwalnia jednak osób uczestniczących w czynnościach procesowych z udziałem dzieci do zapoznawania się z pomysłami i procedurami przesłuchań małoletnich świadków, przedstawionymi na tegorocznej konferencji. Dlatego też tak wielu sędziów i prokuratorów uczestniczyło w warsztatach i seminariach.

Nie wszystko jest w porządku

W tym roku certyfikaty otrzymały:
– Sąd Rejonowy w Sławnie,
– Sąd Rejonowy Katowice-Zachód w Katowicach,
– Sąd Rejonowy w Zgierzu,
– Ośrodek Wsparcia dla Ofiar Przemocy w Rodzinie w Białogardzie,
– Sąd Rejonowy w Łowiczu,
– Centrum Pomocy Rodzinie w Inowrocławiu,
– Sąd Rejonowy w Dzierżoniowie
– Centrum Interwencji Kryzysowej w Kaliszu.

Na ponad 300 prowadzonych na terenie Polski przyjaznych pokoi przesłuchań, 54 posiadają certyfikaty miejsc przyjaznych dziecku i spełniających standardy właściwego zabezpieczenia materiału dowodowego.

Ministerstwo Sprawiedliwości zwróciło się w kwietniu tego roku do przedstawicieli 46 certyfikowanych przyjaznych pokoi o informację, jak są one wykorzystywane przez właściwe dla nich sądy. Informacje te zostały porównane z danymi przesyłanymi przez sądy do Departamentu Organizacyjnego Ministerstwa Sprawiedliwości, dotyczącymi realizacji przez sądy wniosków prokuratur o przesłuchania świadków w trybie art. 185a Kodeksu postępowania karnego.

W toku porównań nadesłanych danych ustalono, że w większości przyjaznych pokoi liczba przesłuchanych dzieci jest podobna do liczby realizowanych przez sądy wniosków o przesłuchania. Są jednak pokoje, które zupełnie nie są wykorzystywane przez sędziów mimo, że do takich przesłuchań dochodzi w siedzibach sądów. Czasami również sędziowie nie zgadzają się na rejestrację przesłuchania, co stoi w sprzeczności z treścią art. 147 § 2 pkt 2 kpk.

Szeroki udział sędziów, prokuratorów i psychologów dziecięcych w konferencji przyczyni się być może do uświadomienia, jak ważne jest przesłuchanie małoletniego świadka w warunkach najkorzystniejszych dla dziecka i dla wymiaru sprawiedliwości, a nie w miejscach najwygodniejszych dla sędziów.

Pozytywny odbiór i reakcje uczestników tej, jak i wcześniejszych konferencji pozwalają na uznanie, że zaangażowanie Ministerstwa Sprawiedliwości w organizację tegorocznego spotkania było wskazane tak, jak i wpisanie jej w plan polskiej Prezydencji w Radzie Unii Europejskiej. Z pewnością podnosi to rangę konferencji i zwiększy zainteresowanie udziałem w niej, w przyszłości.

Udział Ministerstwa Sprawiedliwości w tego typu inicjatywach uświadamia nie tylko uczestnikom konferencji, ale też relacjonującym ją mediom, jak duże znaczenie resort sprawiedliwości przywiązuje do tak istotnej tematyki, jaką jest pomoc dzieciom pokrzywdzonym przestępstwem.

Autor jest prokuratorem, pracownikiem Departamentu Praw Człowieka Ministerstwa Sprawiedliwości