Wciągu sześciu najbliższych lat wszyscy urzędnicy sądowi będą musieli legitymować się wyższym wykształceniem. Jaki kierunek sudiów wybrać, by zdobyta wiedza zaowocowała poprawą wykonywania obowiązków w sądzie, w konsekwencji zaś wpłynęła na zwiększenie zaufania obywateli do wymiaru sprawiedliwości?

Przeprowadzone w 2009 r. na zlecenie Ministerstwa Sprawiedliwości w ramach projektu „Ułatwianie dostępu do wymiaru sprawiedliwości” badania opinii publicznej ujawniły, że ponad 40 proc. respondentów ocenia sądownictwo negatywnie. Skala tego zjawiska skłania do podjęcia działań zaradczych na różnych płaszczyznach i w różnych sferach aktywności „trzeciej władzy”. Część z tych działań winna dotyczyć właściwego przygotowania kadr sądu do pracy z jego interesantami.

Nie ulega wątpliwości, że zasadnicze znaczenie dla oceny skuteczności i efektywności wymiaru sprawiedliwości ma praca orzeczników, od której zależy sprawność i szybkość postępowania oraz stabilność orzeczeń sądowych. Można jednak zaryzykować stwierdzenie, że równie istotne znaczenie dla kształtowania wizerunku wymiaru sprawiedliwości ma postawa kadry urzędniczej. Trzeba pamiętać, że na ogół kontakt obywatela z sądem ani nie zaczyna się, ani nie kończy w sali rozpraw. O ile bowiem dla każdego „klienta” sądu najważniejsze jest, czy jego sprawa zostanie sprawnie i szybko rozpoznana, o tyle nie mniejszą rolę odgrywają odczucia subiektywne, które bardzo często kształtują się w relacjach z urzędnikami sądowymi. Odpowiednie ich przygotowanie merytoryczne może zatem wpłynąć na poprawę zaufania społeczeństwa do wymiaru sprawiedliwości. Zaufanie do określonej instytucji zwiększa się przecież wówczas, gdy kojarzona jest ona z kadrą kompetentną, a przy tym chętną do pomocy i życzliwą dla interesantów.

Wymóg ustawowy

Doceniając znaczenie odpowiedniego przygotowania urzędników sądowych, ustawodawca w 2007 r. nowelizacją ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. (Dz. U. Nr 162, poz. 1125 z późn. zm.) o pracownikach sądów i prokuratury nałożył na nich obowiązek uzupełnienia wykształcenia w terminie 10 lat.

Znowelizowany art. 2 pkt 5 powołanej ustawy stanowi, że urzędnikiem może zostać osoba, która ukończyła co najmniej studia pierwszego stopnia i uzyskała tytuł zawodowy. Jednocześnie, zgodnie z art. 2 ustawy nowelizującej (ustawa z dnia 9 maja 2007 r., Dz. U. Nr 102, poz. 690) urzędnicy oraz osoby odbywające staż urzędniczy, zatrudnieni w sądach lub prokuraturze przed dniem wejścia w życie nowelizacji, którzy nie spełniają wymagań, o których mowa w art. 2 pkt 5 ustawy o pracownikach sądów i prokuratury w brzmieniu nadanym nowelizacją, obowiązani są do ukończenia studiów pierwszego stopnia i uzyskania tytułu zawodowego w okresie 10 lat od dnia wejścia w życie ustawy, tj. do dnia 26 czerwca 2017 r. Z obowiązku tego zwolnieni są jedynie urzędnicy, którzy najpóźniej w dniu wejścia w życie ustawy (tj. 26 czerwca 2007 r.) ukończyli 40 rok życia i posiadają co najmniej 15-letni staż pracy w sądzie lub prokuraturze – pod warunkiem, że w okresie 10 lat od dnia wejścia w życie ustawy ukończą studium zawodowe jako cykliczną formę doskonalenia zawodowego w Krajowej Szkole Sądownictwa i Prokuratury.

Wprowadzony obowiązek uzupełnienia wykształcenia jest obwarowany istotną sankcją. Zgodnie z art. 2 pkt 3 ustawy nowelizującej, w przypadku niewywiązania się z tego obowiązku właściwy prezes sądu lub prokurator rozwiązuje stosunek pracy z urzędnikiem w drodze wypowiedzenia.

Wprawdzie nałożenie na urzędników sądowych obowiązku uzupełnienia wykształcenia o studia licencjackie stanowi dla nich istotne obciążenie, to jednak z całą pewnością jest ono uzasadnione dążeniem do profesjonalizacji kadry urzędniczej w celu jeszcze lepszego wykonywania przez nią obowiązków. Aby jednak obowiązek ten rzeczywiście znacząco wpłynął na funkcjonowanie sekretariatów sądowych, kierunki studiów wybierane przez urzędników powinny mieć, chociaż w pewnym zakresie, związek z wykonywaną pracą.

Z myślą o urzędnikach

Menedżer po dyplomie

Szczególnego rodzaju studia dla urzędników sądowych uruchomiła niedawno Uczelnia Łazarskiego. Są to studia podyplomowe dla urzędników pełniących kierownicze funkcje w sądach powszechnych – dyrektorów sądów, kierowników finansowych, kierowników oddziałów i działów. Zajęcia rozpoczną się w październiku 2011 r. i będą trwać dwa semestry. Program studiów to kompendium wiedzy i umiejętności potrzebnych w pracy menedżera sądowego, a zarazem alternatywa wobec nielicznych oraz rozproszonych szkoleń i kursów organizowanych przez różne podmioty. Program wychodzi naprzeciw najnowszym zmianom w ustroju sądów powszechnych, polegających na przekazaniu urzędnikom sądowym części istotnych kompetencji dotychczas zastrzeżonych dla prezesów sądów. Zajęcia obejmują zagadnienia z zakresu prawa ustrojowego, teorii i praktyki zarządzania, w tym zarządzania zasobami ludzkimi, finansów publicznych, kontroli zarządczej, gospodarki mieniem i zarządu nieruchomością, prawa pracy, prawa cywilnego, psychologii i socjologii zarządzania, a także protokołu dyplomatycznego i savoir-vivre.

Najbardziej odpowiednie dla urzędników sądowych kierunki to przede wszystkim prawo (trudność związana z jego studiowaniem polega jednak na tym, że kierunek funkcjonuje tylko w trybie jednolitych studiów magisterskich), administracja, zarządzanie lub komunikacja społeczna. Paradoks polega jednak na tym, że ukończenie jednego z wymienionych kierunków da potencjalnemu studentowi-urzędnikowi określone korzyści, ale jednocześnie żaden nie okaże się idealnym rozwiązaniem.

Urzędnicy sądowi potrzebują szczególnej oferty edukacyjnej. Najwłaściwsze byłyby dla nich studia, dzięki którym zdobyliby określoną wiedzę prawniczą (choć niekoniecznie w tak szerokim zakresie, jak jest to przewidziane na studiach prawniczych), dodatkowo wiedzę z zakresu administracji sądowej i funkcjonowania sekretariatów sądowych, podstawową wiedzę z zakresu psychologii, socjologii, a zwłaszcza z zakresu zjawisk i interakcji społecznych, równocześnie niezbędną wiedzę i umiejętności z zakresu obsługi komputera. W tym właśnie kontekście warto zauważyć, że niektóre szkoły wyższe uruchomiły na studiach I i II stopnia specjalności dostosowane do szczególnych potrzeb kadr administracji sądowej.

Jedną z pierwszych uczelni, która już w 2007 r. uruchomiła specjalizację „administracja w wymiarze sprawiedliwości”, była Wyższa Szkoła Pedagogiki i Administracji im. Mieszka I w Poznaniu. Specjalizacja ta funkcjonuje obecnie na studiach I (tytuł licencjata) i II stopnia (tytuł magistra) na kierunku administracja. Program studiów obejmuje przedmioty przewidziane standardami kształcenia dla kierunku administracja, a także przedmioty dotyczące organizacji sądownictwa powszechnego i sądownictwa administracyjnego, ustroju prokuratury, organizacji i działania sekretariatów i innych działów administracji sądowej, systemu penitencjarnego, ustroju i organizacji ksiąg wieczystych, ochrony danych osobowych oraz etyki urzędniczej.

– Zajęcia mają charakter bardzo praktyczny. Dzięki wspaniale funkcjonującej współpracy z Sądem Okręgowym w Poznaniu studenci mają możliwość faktycznego zapoznania się z funkcjonowaniem sekretariatów sądowych i rodzajami dokumentacji biurowej w sądach – mówi Wojciech Walkowiak, prodziekan Wydziału Prawa i Administracji WSPiA im. Mieszka I w Poznaniu.

Na poziom merytoryczny, jak również przydatność praktyczną studiów, ma wpływ i to, że przedmioty zawodowe wykładane są przez sędziów i prokuratorów. Dla efektywnego kształcenia i dokształcania pracowników sekretariatów istotne znaczenie ma też to, że przygotowywane przez nich prace dyplomowe mogą być poświęcone zagadnieniom wymiaru sprawiedliwości. W praktyce prace te bardzo często dotyczą zagadnień, z którymi studenci stykają się na co dzień jako pracownicy sekretariatów sądowych, a więc biurowości w poszczególnych rodzajach spraw, organizacji i funkcjonowania sądownictwa czy pozycji prawnej i roli urzędnika sądowego.

Łódź, Rzeszów, Sosnowiec

Specjalizację „administracja w wymiarze sprawiedliwości” uruchomiono również na kierunku administracja prowadzonym na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Łódzkiego. Funkcjonuje ona na studiach I i II stopnia, zaś studia dofinansowane są ze środków Unii Europejskiej w ramach projektu „Kształcenie kadr dla potrzeb rynku flexicurity i gospodarki opartej na wiedzy – oferta kierunków nauk humanistyczno-społecznych UŁ”, dzięki czemu studenci mogą liczyć na warunki preferencyjne przy opłatach za kształcenie.

Program wspomnianych studiów obejmuje zarówno przedmioty obowiązkowe, wskazane w standardach nauczania dla kierunku administracja I stopnia, jak też szereg zajęć do wyboru, prowadzonych w formie konwersatoriów. W programie uwzględniono specyfikę pracy urzędnika sądowego, jak również urzędników sprawujących obsługę prokuratur czy innych organów orzekających. W ramach proponowanych przedmiotów są zarówno takie, które dotyczą aspektów praktycznych wykonywania czynności obsługi administracyjnej w sądach i innych organach ochrony prawnej (np. biurowość i archiwizacja w sądach i prokuraturze, język urzędowy w działalności organów ochrony prawnej, e-urząd i e-sąd, informatyzacja w zakresie administracji publicznej i sądownictwa), jak i zajęcia poszerzające ogólną wiedzę absolwenta z zakresu usytuowania wymiaru sprawiedliwości w systemie organów władzy państwowej, podstawowych praw człowieka i ich ochrony, dostępu do informacji publicznej i ochrony danych osobowych czy podstaw społeczeństwa obywatelskiego.

Studia II stopnia są przeznaczone przede wszystkim dla osób pracujących w administracji sądowej i innych organach ochrony prawnej, mających ukończone studia prawnicze lub studia I stopnia na kierunku administracja. Ze względu na posiadane już przez kandydatów wykształcenie, program studiów II stopnia składa się przede wszystkim z przedmiotów specjalistycznych, umożliwiających pogłębianie wiedzy z zakresu prawa administracyjnego, finansowego (w tym gospodarki finansowej sądów), a także niektórych elementów prawa sądowego oraz procedury sądowej i administracyjnej.

Studia I stopnia w zakresie administracji w organach wymiaru sprawiedliwości kończące się uzyskaniem tytułu licencjata prowadzi również m.in. Wyższa Szkoła Prawa i Administracji Przemyśl-Rzeszów, Toruńska Szkoła Wyższa w T oruniu, Wyższa Szkoła Humanitas w Sosnowcu, Wyższa Szkoła Handlowa im. Bolesława Markowskiego w Kielcach, a także Wyższa Szkoła Zarządzania i Administracji w Opolu (Wydział Politologii, Socjologii i Administracji).

Mądry wybór, większe kwalifikacje

Oferta studiów dla urzędników sądowych zainteresowanych uzupełnieniem wykształcenia, jak również absolwentów szkół średnich, którzy swoją przyszłość wiążą z pracą urzędniczą w instytucjach wymiaru sprawiedliwości, rośnie z roku na rok. Warto dokładnie zainteresować się programami poszczególnych kierunków oraz oferującymi je uczelniami. Wprawdzie wyższe wykształcenie stało się dla urzędników sądowych standardem, to jednak warto zainwestować w studia, które rzeczywiście zwiększają kwalifikacje zawodowe.

Anna Hrycaj
Autorka jest sędzią i doktorem nauk prawnych, orzeka w XI Wydziale Gospodarczym do Spraw Upadłościowych i Naprawczych w Sądzie Rejonowym Poznań – Stare Miasto. Informacje dotyczące ofert kształcenia pochodzą ze stron internetowych szkół wyższych opisywanych w artykule