Otwarcie dostępu do zawodów prawniczych

Tagi:

Kamila_Napi_rkowska-Pi_atOtwarcie dostępu do zawodów prawniczych wychodzi naprzeciw społecznym oczekiwaniom zwiększenia dostępności do pomocy prawnej oraz potrzebom prawników aspirujących do wykonywania tych zawodów.

Model dostępu do zawodów prawniczych adwokata, radcy prawnego i notariusza regulują przepisy ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze (Dz. U. z 2015 r., poz. 615 ze zm.), ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. z 2016 r., poz. 233) i ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie (Dz. U. z 2014 r., poz.164 ze zm.). W pierwotnym brzmieniu ustawy te pozostawiały kwestie naboru kandydatów do zawodu oraz przeprowadzania egzaminów konkursowych na aplikacje i egzaminów zawodowych w kompetencji właściwych samorządów zawodowych. Zasadniczą drogą do uzyskania uprawnień do wykonywania zawodu było ukończenie aplikacji zakończonej egzaminem zawodowym. Ówczesne brzmienie tych regulacji znacząco ograniczało możliwość pozaaplikacyjnego dostępu do wykonywania zawodu w stosunku do obecnych rozwiązań, zwalniając od wymogu odbycia aplikacji i złożenia egzaminu m.in. profesorów i doktorów habilitowanych nauk prawnych oraz osoby, które co najmniej przez 3 lata zajmowały stanowisko sędziego, prokuratora lub odpowiednio adwokata, radcy prawnego lub notariusza.

Kolejne nowelizacje powołanych ustaw zmierzały do poszerzenia pozaaplikacyjnych form dostępu do wykonywania tych zawodów oraz intensyfikacji nadzoru czynnika państwowego nad naborem na aplikacje oraz egzaminami zawodowymi, przy uwzględnieniu takich wartości, jak społeczna dostępność pomocy prawnej, odpowiedzialność za poziom świadczonej pomocy i dostępność poszczególnych zawodów prawniczych dla osób aspirujących do ich wykonywania.

Nowe perspektywy dla prawników

Zasadnicza zmiana modelu dostępu do zawodów prawniczych nastąpiła na mocy ustawy z dnia 30 czerwca 2005 r. o zmianie ustawy – Prawo o adwokaturze i niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 163, poz. 1361), której celem była eliminacja rozbieżności pomiędzy zwiększonym zapotrzebowaniem rynku na usługi prawnicze a dotychczas obowiązującym modelem dostępu do tych zawodów. Wieloletnie ograniczenia w dostępie do zawodów prawniczych doprowadziły bowiem do tego, że liczba osób świadczących pomoc prawną w Polsce należała do najniższych w Europie, co wielokrotnie potwierdzały raporty Europejskiej Komisji ds. Skuteczności Wymiaru Sprawiedliwości CEPEJ.

Ustawa ta zwalniała z wymogu odbycia aplikacji i złożenia egzaminu profesorów i doktorów habilitowanych nauk prawnych oraz osoby, które zdały egzamin sędziowski, prokuratorski i odpowiednio adwokacki, radcowski lub notarialny. Ponadto, regulacja ta wprowadziła istotne novum, ustanawiając dodatkową, pozaaplikacyjną ścieżkę dostępu do zawodu, dopuszczając do złożenia egzaminu bez obowiązku odbycia aplikacji: 1) doktorów nauk prawnych oraz osoby, które po ukończeniu wyższych studiów prawniczych: 2) były zatrudnione na stanowiskach związanych ze stosowaniem lub tworzeniem prawa przez okres co najmniej 5 lat w okresie nie dłuższym niż 8 lat przed złożeniem wniosku o dopuszczenie do egzaminu, 3) wykonywały osobiście w sposób ciągły, na podstawie umów, do których stosuje się przepisy o zleceniu, usługi polegające na stosowaniu lub tworzeniu prawa w ww. okresach, 4) prowadziły w ww. okresach działalność gospodarczą wpisaną do ewidencji działalności gospodarczej, jeżeli przedmiot tej działalności obejmował świadczenie pomocy prawnej, 5) w ww. okresach pracowały na stanowisku referendarza sądowego lub asystenta sędziego. Ponadto, ustawa ta wprowadziła nowe zasady przeprowadzania egzaminów na aplikacje i egzaminów zawodowych, przekazując te kompetencje komisjom działającym przy Ministrze Sprawiedliwości i przez niego powoływanym.

Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 19 kwietnia 2006 r. (sygn. K 6/06) orzekł o niekonstytucyjności niektórych przepisów tej ustawy, uznając, że stwarzają dostęp do egzaminu osobom o niesprawdzonych umiejętnościach zawodowych, co ogranicza możliwość sprawowania pieczy nad należytym wykonywaniem przez nie zawodu. Trybunał wskazał również, że nowy model przeprowadzania egzaminu zawodowego nie gwarantował organom samorządu odpowiedniego wpływu na kształtowanie merytorycznego zakresu egzaminu oraz adekwatnej reprezentacji samorządu w komisjach egzaminacyjnych.

Kolejne ułatwienia dla kandydatów

Kamila_Napi_rkowska_studia_dla_urz_dnik_wUstawą z dnia 20 lutego 2009 r. o zmianie ustawy – Prawo o adwokaturze, ustawy o radcach prawnych oraz ustawy – Prawo o notariacie (Dz. U. Nr 37, poz. 286), ustawodawca na nowo ukształtował model dostępu do zawodu i kształt egzaminów wstępnych i zawodowych.

W odniesieniu do egzaminów wstępnych na aplikacje, regulacje te dokonały znaczących modyfikacji w kształcie egzaminów, czyniąc je bardziej przystępnymi i transparentnymi dla kandydatów poprzez m. in.:

1) obniżenie z 75% do 66% liczby punktów z testu, koniecznej dla uzyskania wyniku pozytywnego,

2) wprowadzenie obowiązku opublikowania na 90 dni przed egzaminem wykazu tytułów aktów prawnych, będących podstawą opracowywanych pytań,

3) wprowadzenie wspólnego testu na aplikację adwokacką i radcowską, przygotowywanego przez jeden zespół, co zagwarantowało ten sam poziom trudności w skali całego kraju, a tym samym stworzyło równe szanse wszystkim kandydatom.

W odniesieniu do egzaminów zawodowych, nowelizacja z 2009 r. wprowadziła m. in.:

1) powołanie centralnych zespołów do układania pytań i zadań na egzamin adwokacki, radcowski i notarialny,

2) obowiązek publikacji na 90 dni przed terminem egzaminu wykazu tytułów aktów prawnych, które mogą stanowić podstawę opracowania pytań testowych,

3) zmianę formuły egzaminu, przeprowadzanego wyłącznie w formie pisemnej, co wpłynęło na przejrzystość zasad jego zdawania oraz stworzyło gwarancję równego traktowania wszystkich zdających (jeden zestaw pytań/zadań, równe warunki ich rozwiązywania i oceniania, anonimowość kandydatów),

4) nowy tryb odwoławczy poprzez utworzenie komisji egzaminacyjnych II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości jako organów powołanych do rozpoznawania odwołań od wyników egzaminu adwokackiego, radcowskiego lub notarialnego.

Ponadto, ustawa określiła nowy katalog osób uprawnionych do wpisu na listę adwokatów lub radców prawnych bez odbywania aplikacji i zdawania egzaminu adwokackiego lub radcowskiego, znacząco poszerzając pozaaplikacyjne drogi dojścia do tych zawodów.

W szczególności, z wymogu odbycia aplikacji i złożenia egzaminu zwolnieni zostali:

1) profesorzy i doktorzy habilitowani nauk prawnych,

2) osoby, które co najmniej 3 lata zajmowały stanowisko radcy lub starszego radcy Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa,

3) osoby, które zajmowały stanowisko sędziego, prokuratora lub wykonywały zawód odpowiednio adwokata, radcy prawnego lub notariusza oraz doktorzy nauk prawnych bądź osoby, które po zdanym egzaminie sędziowskim lub prokuratorskim w wymaganym ustawowo okresie zajmowały określone stanowiska (np. asesora sądowego, asystenta sędziego) lub wykonywały wymagające wiedzy prawniczej czynności, bezpośrednio związane ze świadczeniem pomocy prawnej przez adwokata lub radcę prawnego.

Ustawa na nowo określiła też drugą grupę podmiotów, korzystających z pozaaplikacyjnego trybu dostępu do zawodu, tj. osób zwolnionych z wymogu odbycia aplikacji przed przystąpieniem do egzaminu. Do złożenia egzaminu bez obowiązku odbycia aplikacji dopuszczono:

1) doktorów nauk prawnych oraz osoby, które po ukończeniu wyższych studiów prawniczych:

2) przez okres co najmniej 5 lat w okresie nie dłuższym niż 8 lat przed złożeniem wniosku o dopuszczenie do egzaminu były zatrudnione na stanowisku referendarza sądowego, starszego referendarza sądowego, asystenta sędziego lub asystenta prokuratora,

3) przez okres co najmniej 5 lat w okresie nie dłuższym niż 10 lat przed złożeniem wniosku o dopuszczenie do egzaminu wykonywały czynności wymagające wiedzy prawniczej bezpośrednio związane ze świadczeniem pomocy prawnej przez adwokata lub radcę prawnego (w odniesieniu do egzaminu notarialnego – czynnościami wykonywanymi przez notariusza w kancelarii notarialnej),

4) przez okres co najmniej 5 lat w okresie nie dłuższym niż 10 lat przed złożeniem wniosku o dopuszczenie do egzaminu były zatrudnione w urzędach organów władzy publicznej i wykonywały wymagające wiedzy prawniczej czynności bezpośrednio związane ze świadczeniem pomocy prawnej na rzecz tych urzędów, ponadto

5) osoby, które zdały egzamin sędziowski, prokuratorski lub notarialny (w odniesieniu do egzaminu notarialnego – również egzamin adwokacki lub radcowski) oraz

6) osoby, które zajmują stanowisko radcy lub starszego radcy Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa.

Opcje rozwoju i awansu zawodowego w zawodach prawniczych znacząco poszerzyła kolejna nowelizacja, dokonana ustawą z dnia 13 czerwca 2013 r. o zmianie ustaw regulujących wykonywanie niektórych zawodów (tzw. ustawa deregulacyjna – Dz. U. z 2013 r., poz. 829). W szczególności, ustawa ta określiła nowy katalog osób, uprawnionych do uzyskania wpisu na listę adwokatów oraz radców prawnych bez wymogu odbycia aplikacji i złożenia egzaminu zawodowego przez przyznanie tego uprawnienia dodatkowo osobom, które zdały egzamin sędziowski, prokuratorski lub notarialny i przez co najmniej 3 lata w okresie 5 lat przed złożeniem wniosku o wpis były:

1) zatrudnione w Sądzie Najwyższym, Trybunale Konstytucyjnym lub w międzynarodowym organie sądowym, w szczególności w Trybunale Sprawiedliwości Unii Europejskiej lub Europejskim Trybunale Praw Człowieka i wykonywały zadania odpowiadające czynnościom asystenta sędziego,

2) były zatrudnione w urzędach organów władzy publicznej lub w państwowych jednostkach organizacyjnych i wykonywały wymagające wiedzy prawniczej czynności bezpośrednio związane z tworzeniem projektów ustaw i rozporządzeń lub aktów prawa miejscowego, a ponadto

3) komornikom z trzyletnim stażem,

4) doktorom nauk prawnych, zatrudnionym w ww. podmiotach przy tworzeniu ww. projektów ustaw.

Ponadto, w odniesieniu do osób uprawnionych do przystąpienia do egzaminu bez odbycia aplikacji, ustawa deregulacyjna skróciła z 5 do 4 lat okres wymaganej praktyki zawodowej oraz wprowadziła nowe kategorie uprawnionych, tj.:

1) osoby zatrudnione w Sądzie Najwyższym, Trybunale Konstytucyjnym lub w międzynarodowym organie sądowym i wykonujące zadania odpowiadające czynnościom asystenta sędziego,

2) osoby, które po ukończonej aplikacji legislacyjnej były zatrudnione w urzędach organów władzy publicznej lub w państwowych jednostkach organizacyjnych i wykonywały wymagające wiedzy prawniczej czynności bezpośrednio związane z tworzeniem projektów ustaw i rozporządzeń lub aktów prawa miejscowego,

3) osoby, które zdały egzamin komorniczy.

Ustawa zlikwidowała część testową egzaminów, wprowadzając nowe zadanie egzaminacyjne – z zakresu etyki i zasad wykonywania zawodu adwokata lub radcy prawnego.

Zmiany w dostępie do zawodu notariusza

Kamila_Napi_rkowska_Pi_at_biznesW odniesieniu do zawodu notariusza, ustawa deregulacyjna zniosła asesurę notarialną, zmieniając jednocześnie formułę aplikacji notarialnej, poprzez wydłużenie jej odbywania do 3 lat i 6 miesięcy oraz wprowadziła nową instytucję zastępcy notarialnego. Ponadto, ustawa wprowadziła możliwość powołania na stanowisko notariusza bezpośrednio po zdanym egzaminie notarialnym, co zwiększyło dostęp do zawodu oraz zrównało status wszystkich osób, które zdały egzamin notarialny – dotychczas warunkiem powołania na stanowisko notariusza była praca w charakterze asesora notarialnego przez okres co najmniej 2 lat, przy czym powołanie na asesora notarialnego mogło nastąpić dopiero po przedłożeniu promesy zatrudnienia w kancelarii notarialnej, co uzależniało dostęp do zawodu notariusza od decyzji potencjalnego konkurenta na rynku.

Tytułem podsumowania wskazać należy, że pojęcie zawodu zaufania publicznego zakłada implicite odpowiednie przygotowanie do danego zawodu, czego wymaga zarówno interes publiczny, rozumiany jako dobro wymiaru sprawiedliwości, a w przypadku notariuszy – także bezpieczeństwo obrotu prawnego, jak i ochrona interesów obywateli i innych podmiotów korzystających z pomocy prawnej. Dokonane na mocy przedstawionych tu nowelizacji otwarcie dostępu do zawodów prawniczych zdaje się uwzględniać zarówno społeczne oczekiwania co do dostępności do pomocy prawnej, jak i dostępność zawodów prawniczych dla aspirujących do ich wykonywania osób, legitymujących się określonym poziomem wiedzy i doświadczenia zawodowego. Tym samym, przyjęte przez ustawodawcę rozwiązania pozwalają realizować konstytucyjny nakaz zagwarantowania wolności wykonywania zawodu poprzez umożliwienie przepływu pomiędzy poszczególnymi zawodami prawniczymi, przy zastrzeżeniu zachowania ustawowo określonych warunków, tj. posiadania teoretycznej wiedzy prawniczej, zweryfikowanej właściwym egzaminem bądź odpowiednią praktyką zawodową.

Otwarcie zawodów prawniczych, dokonane w drodze wprowadzenia państwowych egzaminów na aplikacje prawnicze i państwowych egzaminów zawodowych oraz poszerzenia pozaaplikacyjnych ścieżek dostępu do tych zawodów, wpłynęło istotnie na wzrost liczby osób uprawnionych do świadczenia profesjonalnej pomocy prawnej, przez co znaczącej poprawie uległ dostęp obywateli do korzystania z tej pomocy.

Wskutek tych zmian, liczba osób odbywających aplikację adwokacką, radcowską i notarialną utrzymuje się na najwyższym w historii poziomie, sięgającym obecnie ponad 12200 osób.

W latach 2006 – 2015 do państwowych egzaminów wstępnych na aplikację adwokacką, radcowską i notarialną przystąpiło ponad 100 tys. osób, a na aplikacje dostała się niemal połowa z nich, tj. ok. 45 000 osób.

Natomiast do egzaminów zawodowych w latach 2009 – 2015 przystąpiło ponad 31 000 zdających, przy czym uprawnienia do wykonywania zawodu adwokata, radcy prawnego i notariusza uzyskało ponad 22 000 osób.

W konsekwencji, na przestrzeni ostatnich 10 lat widoczny jest znaczący wzrost czynnych zawodowo adwokatów, radców prawnych oraz notariuszy. Porównanie danych z 2005 r. i 2015 r. przedstawia się następująco:

– w 2005 r. liczba adwokatów wykonujących zawód wynosiła 6 179 osób, natomiast na koniec września 2015 r. wzrosła do 14 980 osób (o 8 801 osób), tj. ponad 140 %.

– liczba radców prawnych wykonujących zawód wynosiła w 2005 r. 17 501 osób, zaś na koniec września 2015 r. – 30 547 osób (wzrost o 13 046 osób), tj. o ok. 75 %.

– w przypadku notariuszy, w 2005 r. liczba wykonujących ten zawód wynosiła 1 694 osób, zaś na koniec września 2015 r. – 3 293 osób (wzrost o 1 599 osób), tj. o ok. 94 %.

Szeregi adwokatów i radców prawnych zasili w najbliższych miesiącach kolejne kilka tysięcy osób. Do egzaminów adwokackiego i radcowskiego, przeprowadzonych w dniach 15 – 18 marca 2016 r. przystąpiło bowiem ok. 5500 zdających (odpowiednio ok. 2300 do egzaminu adwokackiego i ok. 3200 do egzaminu radcowskiego).

Przedstawione dane statystyczne najpełniej obrazują faktyczne otwarcie dostępu do zawodów prawniczych, a tym samym zwiększenie dostępności profesjonalnej pomocy prawnej.