Prawo do wykonywania zawodu adwokata

Szymon_Chrobak_zdjecieRośnie liczba przedstawicieli zawodów prawniczych, którzy po wpisaniu na listę podejmują decyzję o niewykonywaniu zawodu. Zjawisko to warto poddać ocenie na gruncie przepisów ustawy normującej ustrój adwokatury, z uwzględnieniem ewentualnej potrzeby wprowadzenia nowych regulacji.

Nie wykonywanie zawodu, mimo wpisania na listę, dotyczy bowiem również adwokatów, którzy z rozmaitych względów nie decydują się na złożenie ślubowania i zawiadomienie okręgowej rady adwokackiej o wyznaczeniu swojej siedziby zawodowej. Tym samym nie dokonują czynności składających się na kompozycję modelu tego zawodu.

Coraz częstsze zjawisko

Z danych Naczelnej Rady Adwokackiej, dotyczących lat ubiegłych, wynikało, że na przykład spośród ponad 1,8 tys. osób, które zdały egzamin w 2013 roku, na niewykonywanie zawodu zdecydowało się wówczas ponad 200. Na tej liście w całym kraju było 2443 adwokatów, w tym 1058 stanowili emeryci. Tymczasem zawód wykonywało 12.595 osób1. Godzi się również zauważyć, że omawiana sytuacja wykazuje raczej tendencję wzrastającą, gdyż w oparciu o dane udostępniane przez Naczelną Radę Adwokacką można przyjąć, że obecnie jest to 3156 adwokatów niewykonujących zawodu (w tej liczbie znajdują się również emeryci) spośród 20.969 osób wpisanych na listę, co stanowi odpowiednio 15,05%.2

Zgodnie z art. 4b ust. 1 ustawy – Prawo o adwokaturze, adwokat nie może wykonywać zawodu jeżeli pozostaje w stosunku pracy (co nie dotyczy adwokata będącego pracownikiem naukowym lub naukowo-dydaktycznym), jeżeli został uznany za trwale niezdolnego do wykonywania zawodu, jeżeli został ubezwłasnowolniony lub w razie orzeczenia kary zawieszenia w czynnościach zawodowych albo tymczasowego zawieszenia w wykonywaniu czynności zawodowych.

Warto przy tym odnotować, że odrębne regulacje normują przyczyny, których wystąpienie stanowi podstawę do podjęcia uchwały przez okręgową radę adwokacką, w przedmiocie skreślenia z listy adwokatów (art. 72 ust. 1). O adwokacie niewykonującym zawodu mowa jest również w art. 8a ust. 2, gdyż w tym wypadku adwokat nie podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu od odpowiedzialności cywilnej.

Potrzebna instytucja zawieszenia

Z powyższych względów zasadnym wydawałoby się przyjęcie, że polski ustawodawca świadomie i konsekwentnie nie zdecydował się na wprowadzenie instytucji zawieszenia prawa do wykonywania zawodu adwokata. Jak się wydaje, uczynił to przejmując wcześniejsze rozwiązania, które jednak w sposób niejednorodny regulowały przyczyny niemożności wykonywania zawodu oraz przesłanki skreślenia z listy adwokatów3. Warto odnotować przy tym, że konstrukcja ustawy nie przewidującej instytucji zawieszenia prawa do wykonywania zawodu adwokata, różni się od sposobu normowania tego przedmiotu w przypadku przedstawicieli niektórych pozostałych zawodów prawniczych – radców prawnych i notariuszy4.

Mając powyższe na uwadze, zasadnym jest pytanie, czy potrzebna jest regulacja dotycząca zawieszenia prawa do wykonywania zawodu adwokata. Na wzór rozwiązań dotyczących radców prawnych, mogłaby przewidywać okoliczności obligujące właściwą okręgową radę adwokacką do podjęcia uchwały o zawieszeniu prawa do wykonywania zawodu adwokata. Ustalałaby również kwestię odwołania od tej uchwały oraz tryb postępowania w tym zakresie.

Pewność obrotu prawnego

Piotr_Podg_rski_Czy_„mecenas”_brzmi_dzisiaj_dumnie_zdj._WojciewskiW praktyce organy samorządu adwokackiego prowadzą listę adwokatów wykonujących zawód oraz listę adwokatów niewykonujących zawodu. W obecnych realiach nierzadko bowiem zdarza się, że sięganie po instrument skreślenia z listy adwokatów jest – w określonej sytuacji – środkiem nieadekwatnym w perspektywie ewentualnego powrotu do wykonywania wolnego zawodu5. W orzecznictwie wyrażany jest przy tym pogląd, że „sprawę wykonywania bądź niewykonywania zawodu adwokata ustawodawca pozostawił wyłącznie woli adwokata, nie wiążąc żadnych negatywnych skutków z niepodjęciem w ogóle wykonywania zawodu” (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 13 listopada 2013 r., II GSK 1007/12).

Z drugiej jednak strony zachodzą pewne przesłanki związane z potrzebą zagwarantowania nie tylko osobom wpisanym na listę adwokatów, lecz również odbiorcom usług prawniczych, ustawowego określenia przesłanek zawieszenia wykonywania zawodu. Pozwoliłoby to bowiem określić osoby wpisane na listę adwokatów, które nie mogą wykonywać zawodu lub tego zawodu nie wykonują z innych przyczyn. Ponadto zawieszenie prawa do wykonywania zawodu uchwałą okręgowej rady adwokackiej, odpowiadałoby wymogom pewności obrotu prawnego, a także – w przypadkach wątpliwych – umożliwiałoby skorzystanie osobom zainteresowanym z postępowania odwoławczego.

Stanowisko Sądu Najwyższego

Z tego względu warto zwrócić uwagę na stanowisko wyrażone w sprawie zdolności do samodzielnego działania w cywilnym postępowaniu sądowym, w zakresie wiążącym się z zastępstwem strony w postępowaniu przed Sądem Najwyższym, przez adwokata niewykonującego zawodu (między innymi postanowienia Sądu Najwyższego z 20 lipca 2012 r., II CZ 68/12 oraz z 15 marca 1996 r., I CRN 34/96, OSNC 1996/7-8/109). Skoro zdarzyły się w postępowaniach przed sądami sytuacje, w których zastępstwo stron świadczyli adwokaci „niewykonujący zawodu”, jak się wydaje, problem nie powinien być oceniany jako nieistotny. W świetle orzecznictwa zachodzi również wyjątek, co do możliwości wnoszenia przez emerytowanego adwokata (radcę prawnego) środków odwoławczych w postępowaniu przed Sądem Najwyższym, w sytuacji, kiedy jest on stroną tego postępowania (art. 871 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego)6. Odrębną kwestią jest też „utrata możliwości wykonywania zawodu”, jako przyczyna zawieszenia postępowania na podstawie art. 1751 k.p.c. w postępowaniu, w którym dany adwokat świadczy zastępstwo strony.

Z tego względu za uzasadnione można byłoby uznać uregulowanie kwestii zawieszenia prawa do wykonywania zawodu w odniesieniu do adwokatury, tak jak to ma miejsce w przypadku radców prawnych. Ale prezentowany jest również pogląd, że ze względu na istnienie zakazu wykonywania zawodu adwokata w katalogu określonych sytuacji, nie występuje potrzeba wprowadzenia instytucji zawieszenia prawa do wykonywania zawodu.

Adwokat z ubezpieczeniem

Zaznaczyć trzeba, że zawieszenie prawa do wykonania zawodu adwokata jest pojęciem niezwiązanym z zawieszeniem w czynnościach zawodowych adwokata, o których mowa w przepisach dotyczących kar dyscyplinarnych (art. 81 ust. 1 pkt 4 ustawy – Prawo o adwokaturze) i przepisach dotyczących środków stosowanych wobec adwokata w toku tego postępowania (art. 95j ust. 1). Ma to istotne znaczenie z uwagi na zakres ewentualnej odpowiedzialności cywilnej zakładu ubezpieczeń, który udziela ochrony ubezpieczeniowej przedstawicielowi tego wolnego zawodu.

Okazuje się bowiem, że w odniesieniu do przedmiotowych dwóch kategorii pojęć języka prawniczego, zasadnym jest pytanie o wyłączenie odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń w określonej sytuacji. Otóż, jak wynika z przepisów rozporządzenia Ministra Finansów z 11 grudnia 2003 r. w sprawie obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej adwokatów (Dz. U. poz. 2134), ubezpieczenie OC nie obejmuje szkód wyrządzonych przez ubezpieczonego po skreśleniu z listy adwokatów, a także w okresie zawieszenia prawa do wykonywania zawodu, chyba że szkoda jest następstwem wykonywania zawodu przed skreśleniem lub zawieszeniem. Okazuje się zatem, że przepisy aktu wykonawczego do ustawy rozróżniają pojęcie zawieszenia prawa do wykonywania zawodu adwokata. Wydaje się, że był to celowy zabieg legislacyjny, gdyż projektodawca – powielając regulacje podobnego aktu normatywnego dotyczącego obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej radców prawnych, gdzie taka instytucja funkcjonuje7 – odstąpił od dychotomicznego sposobu normowania omawianych przedmiotów, które funkcjonowały w obrocie prawnym do 31 grudnia 2003 r.8

Ze względu na ramy artykułu można jedynie zasygnalizować, że postulowane było również ustawowe określenie, w jakich sytuacjach adwokat może zwrócić się do organów samorządu zawodowego z prośbą o zwolnienie – z ważnych powodów, np. dłuższej niezdolności do pracy – z obowiązku przyjmowania spraw z urzędu.

PRZYPISY:

1. Katarzyna Borowska, Toga kosztowna dla młodych, Rzeczpospolita Prawo co dnia z 25 kwietnia 2014 r., C2.

2. http://rejestradwokatow.pl/adwokat/ewidencja – dostęp 1 lutego 2017 r.

3. Por. m. in. art. 70 i nast. ustawy z dnia z dnia 19 grudnia 1963 r. o ustroju adwokatury (Dz. U. Nr 57, poz. 309, z późn. zm.), która posługiwała się pojęciem pozostawania na liście adwokatów, którzy w okresie zajmowania określonych stanowisk nie mogli wykonywać zawodu. Por. również art. 82 i nast. ustawy z dnia 4 maja 1938 r – Prawo o ustroju adwokatury (Dz. U. Nr 33, poz. 289), która przewidywała m. in., że „w czasie sprawowania urzędu ministra lub podsekretarza stanu adwokat nie wykonywa swego zawodu”.

4. Por. art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. z 2016 r. poz. 233, 1579 i 2261), zgodnie z którym zawieszenie prawa do wykonywania zawodu radcy prawnego następuje w wypadku wykonywania zawodu adwokata, podjęcia pracy w organach wymiaru sprawiedliwości, w organach ścigania lub kancelarii notarialnej, a także podjęcia zatrudnienia na określonych stanowiskach w Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej. Ponadto, zgodnie z art. 43 § 3 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. ¬‒ Prawo o notariacie (Dz. U. z 2016 r. poz. 1796, 1948 i 2261) w okresie zatrudnienia w Ministerstwie Sprawiedliwości, sądzie apelacyjnym lub sądzie wojewódzkim prawo notariusza do prowadzenia kancelarii notarialnej ulega zawieszeniu. Stosownie zaś do art. 43 § 4 cyt. ustawy Minister Sprawiedliwości, w szczególnie uzasadnionych wypadkach, może, na wniosek notariusza, zawiesić prawo notariusza do prowadzenia kancelarii w razie podjęcia przez niego innego zatrudnienia lub wykonywania funkcji publicznej. Omawiana ustawa przewiduje przy tym wypadek odwołania notariusza, który zrezygnował z prowadzenia kancelarii (art. 16 § 1).

5. Por. m. in. orzecznictwo sądów administracyjnych dotyczące kwestii objęcia lub dalszego zajmowania stanowisk w wymiarze sprawiedliwości przez skarżących (uczestników) wpisanych na listę adwokatów, m. in. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 stycznia 2011 r., VI SA/Wa 1344/10, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 13 stycznia 2012 r., VI SA/Wa 2088/11, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 28 stycznia 2010 r., VI SA/Wa 1994/09 oraz wyrok Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 grudnia 2008 r., II GSK 594/08.

6. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 listopada 1997 r., II CKN 270/97, OSNC 1998/5/82, wyrażony na tle ówczesnego art. 3932 § 2 k.p.c.

7. Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 11 grudnia 2003 r. w sprawie obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności radców prawnych (Dz. U. poz. 2135).

8. Na gruncie rozporządzeń Ministra Finansów z dnia 10 października 2000 r. w sprawie ogólnych warunków obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej adwokatów (Dz. U. poz. 1001) oraz rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 10 października 2000 r. w sprawie ogólnych warunków obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej radców prawnych (Dz. U. poz. 1003), tj. stosownie do regulacji zawartych w § 7 obu rozporządzeń, w odniesieniu do adwokatów umowa ubezpieczenia OC ulegała rozwiązaniu m. in. na skutek niewykonywania zawodu adwokata, zaś w odniesieniu do radców prawnych m. in. na skutek zawieszenia prawa do wykonywania zawodu.